امام رضا علیه السلام و علوم روز

امام رضا علیه السلام و علوم روز

بررسی تطور تاریخی توجه به مزار مطهر امام رضا علیه السلام در ایران از آغاز تا پایان عصر صفویه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش پژوه تاریخ اسلام، جامعه الزهرا سلام الله علیها، قم، ایران.
2 استادیار معارف نهاد رهبری
چکیده
مضجع شریف امام رضا علیه السلام، از همان اوایل قرن سوم، مورد توجه ویژه ایرانیان قرار گرفت و منبع برکات و آثار فراوان فرهنگی و تمدنی برای مردم ایران شد. شناخت آثار فرهنگی مزار مطهر رضوی به‌عنوان یک مجموعه عظیم مذهبی و فرهنگی، امری ضروری است؛ چرا که آشنایی با پیشینه تاریخی و تاثیرات این مکان مقدس بر روی زندگی مردم می‌تواند در حفاظت، مقاوم‌سازی و توسعه کنونی مزار حضرت مورد استفاده قرار گیرد. در این پژوهش، نگارندگان با روش توصیفی- تحلیلی، به بررسی و شناخت این آثار فرهنگی در ایران، از آغاز تا پایان عصر صفویه پرداخته‌اند. یافته‌ها حاکی است: با گذشت زمان، مزار مطهر امام رضا علیه السلام از جهت معماری اسلامی و سنتی، رونق و فزونی قابل توجهی داشته و از طرفی، تلاش برای ایجاد رفاه حال زائران آن حضرت در طول دوران‌های مختلف، به‌عنوان یکی از محورهای مهم فعالیت‌های متولیان آستان قدس رضوی و همچنین اسکان علماء و سادات در جوار مزار مطهر امام رضا علیه السلام در جهت تبلیغ دین و توسعه و ترویج مکتب اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام، اثرات فرهنگی قابل توجهی در ایران برجای گذاشته است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Investigating the historical development of attention to the sacred tomb of Imam Reza (peace be upon him) in Iran from the beginning to the end of the Safavid era

نویسندگان English

zainab alwandi 1
Abolfazl Hadimanesh 2
1 Scholar of Islamic history, Al-Zahra Society, Qom, Iran.
2 Assistant Professor of Leadership Institute
چکیده English

The holy shrine of Imam Reza, peace be upon him, has received special attention from Iranians since the beginning of the Third century and became a source of blessings and many cultural and civilizational works for the Iranian people. It is necessary to know the cultural works of Motahar Razavi Tomb as a huge religious and cultural complex; Because familiarity with the historical background and the effects of this holy place on people›s lives can be used in the protection, strengthening and current development of the shrine of Hazrat. In this research, the authors have investigated and recognized these cultural works in Iran, from the beginning to the end of the Safavid era, using a descriptive-analytical method. The findings indicate: with the passage of time, the holy shrine of Imam Reza (peace be upon him) has had a significant boom and increase in terms of Islamic and traditional architecture, and on the other hand, the effort to create the well-being of the pilgrims of his eminence during different eras, as one of the important axes of the activities The custodians of Astan Quds Razavi, as well as the residence of scholars and Sadat near the holy shrine of Imam Reza, peace be upon him, have left a significant cultural impact in Iran in the direction of propagating religion and developing and promoting the school of Ahl al-Bayt Infallibility and Purity (peace be upon them).

کلیدواژه‌ها English

Tus
Mashhad
Khorasan
holy shrine of Imam Reza
peace be upon him
Iran
cultural works

1. ابن‌اثیر، عزالدین ابوالحسن علی‌بن أبی‌الکرم، الکامل فی التاریخ، ترجمه: عباس خلیلی و ابوالقاسم حالت، تهران، علمی، 1356ش.
2. _______________، الکامل فی التاریخ، ترجمه: حمیدرضا آژیر، تهران، اساطیر، 1391ش.
3. ابن‌ ابی‌الحدید، عبدالحمید، شرح نهج‌البلاغه، تهران، کتاب نیستان، 1390ش.
4. ابن‌حمزه، محمدبن علی، الثاقب فی المناقب، تحقیق: رضا علوان، قم، مؤسسه انصاریان، 1370ش.
5. ابن‌خلکان، احمدبن محمد، وفیات الأعیان و إبناء الزمان، تحقیق: احسان عباس، قم، الشریف الرضی، 1364ش.
6. ابن‌فوطی، عبدالرزاق‌بن احمد، تلخیص مجمع الآداب فی المعجم الألقاب، به کوشش: محمد عبدالقدوس قاسمی، لاهور، بی‌نا، 1359ق.
7. ابن‌عساکر، علی‌بن حسن، معجم الشیوخ، دمشق، دار البشائر، 1421ق.
8. ابن‌حوقل، محمد، سفرنامه صورة الارض، ترجمه: جعفر شعار، تهران، امیرکبیر، 1366ش.
9. ابن‌بطوطه، محمدبن عبدالله، رحله ابن‌بطوطه، بیروت، دار صادر، 1407ق.
10. اشپولر، برتولد، ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه: جواد فلاطوری، تهران، علمی و فرهنگی، 1369ش.
11. اعتماد‌السلطنه، محمدحسن‌خان (صنیع‌الدوله)، مطلع الشمس، تهران، پیشگام، 1362ش.
12. امین عاملی، سیدمحسن، اعیان الشیعه، تحقیق: حسن امین، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، 1368ش.
13. افندی اصفهانی، عبدالله بن عیسی بیگ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله مرعشی نجفی، 1401ق.
14. آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دار الاضواء، 1403ق.
15. بینش، تقی، امور فرهنگی آستان قدس؛ آستان قدس، دیروز و امروز، مشهد، آستان قدس رضوی، 1356ش.
16. بیهقی نیشابوری کیدری، محمدبن حسین، حدائق الحقائق فی شرح نهج البلاغه، تهران، بنیاد نهج البلاغه، 1375ش.
17. _______________، حدائق الحقائق فی شرح نهج البلاغه، به کوشش عزیزالله عطاردی، حیدرآباد دکن، بی نا، 1403ق.
18. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تفکر اندیشه اجتماعی در اسلام، تهران، سمت، 1387ش.
19. ترکمان، اسکندربیگ منشی، تاریخ عالم‌آرای عباسی، تصحیح: محمداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، 1377ش.
20. جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، تهران، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
21. جوینی، عطاءالملک‌بن محمد، تاریخ جهانگشا، تصحیح: محمد قزوینی، تهران، انتشارات نگاه، 1387ش.
22. خواندمیر، غیاث‌الدین‌بن همام‌الدین، تاریخ حبیب السیر فی الاخبار افراد بشر، به اهتمام: محمود دبیر سیاقی، تهران، کتاب‌فروشی خیام، 1353ش.
23. خنجی، فضل‌الله روزبهان، مهمان نامه بخارا، به اهتمام: منوچهر ستوده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1355ش.
24. خوافی، فصیح‌بن احمد، مجمل فصیحی، تصحیح: محمود فرخ، مشهد، باستان، 1339ش.
 25. خراسانی، محمدهاشم، منتخب التواریخ، تهران، کتاب‌فروشی اسلامیه، 1382ش.
26. داعی حسنی رازی، سیدمرتضی، تبصره العوام فی معرفه مقالات الأنام، (چاپ عباس اقبال آشتیانی)، تهران، اساطیر، 1364ش.
27. دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، 1377ش.
28. ____________، لغت‌نامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، 1352ش.
29. راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، تهران، انتشارات نگاه، چاپ دوم، ۱۳۸۲ش.
30. رجب‌زاده، هاشم، آیین کشورداری در عهد وزارت رشیدالدین فضل‌الله همدانی، تهران، طوس، 1355ش.
31. سایکس، سر پرسی، سفرنامه سر پرسی سایکس، ترجمه: حسین سعادت نوری، تهران، ابن‌سینا، 1336ش.
32. سیدی، مهدی، تاریخ شهر مشهد، تهران، جامی، 1378ش.
33. سمعانی، عبدالکریم ‌بن محمد، التحبیر فی المعجم الکبیر، بغداد، مطبعه الارشاد، 1395ق.
34. صدوق، محمدبن علی‌بن بابویه، عیون اخبار الرضا علیه السلام، ترجمه: حمیدرضا مستفید و علی‌اکبر غفاری، تهران، صدوق، 1372ش.
35. _____________، امالی، تحقیق: محمدباقر کمره‌ای، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، 1400ق.
36. صدر حاج سیدجوادی، احمد، دایره‌المعارف تشیع، تهران، نشر شهید سعید محبی، 1385ش.
37. طوسی، محمدبن حسن، الرسائل العشر، مقدمه: محمد واعظ‌زاده خراسانی، قم، بی‌نا، 1403ق.
38. عطاردی، عزیزالله، تاریخ آستان قدس رضوی، تهران، عطارد، 1371ش.
39. _________، فرهنگ خراسان، تهران، عطارد، 1376ش.
40. غفاری‌فرد، عباسقلی، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران در دوره صفویه، تهران، سمت، 1381ش.
41. فاضل بسطامی، نوروزعلی‌بن محمدباقر، فردوس التواریخ، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1393ش.
42. قمی، شیخ عباس، فواید الرضویه فی احوال علماء المذهب الجعفریه، تصحیح: ناصر باقری بیدهندی، قم، بوستان کتاب قم، 1385ش.
43.کاتبی، سید علی، مرآت الممالک، ترجمه محمود تفضلی و علی گنجه لی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۲۵۳۵.
44. گردیزی، ضحاک‌بن محمود، تاریخ گردیزی (زین‌الأخبار)، تصحیح: عبدالحسین حبیبی، تهران، دنیای کتاب، 1363ش.
45. مؤتمن، علی، تاریخ آستان قدس، بی‌جا، چاپخانه بانک ملی، 1348ش.
46. مقدس اردبیلی، احمد، حدیقه الشیعه، تهران، انتشارات علمیه اسلامیه، بی‌تا.
47. منتجب‌الدین رازی، علی‌بن عبیدالله، فهرست اسماء علماء الشیعه و مصنفیهم، تحقیق: عبدالعزیز طباطبایی، بیروت، دار الاضواء، 1406ق.
48. مفید، محمدبن محمدبن نعمان، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، قم، المؤتمر العاملی لألفیه الشیخ المفید، 1413ش.
49. موحد، صمد، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، 1374ش.
50. میرخواند، محمدبن خاوندشاه، تاریخ روضه الصفا، تصحیح: جمشید کیانفر، تهران، اساطیر، 1380ش.
51. مجلسی، محمدباقربن محمدتقی، بحار الأنوار الجامعه لدُرر اخبار الائمه الأطهار، تحقیق: سیدابراهیم میانجی و محمدباقر بهبودی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
52. هیلن برند، روبرت، هنر و معماری اسلامی، ترجمه: باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی، تهران، روزنه، 1383ش.
53. هرن، پاول، تاریخ مختصر ایران، ترجمه: صادق رضازاده شفق، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349ش.
54. یارشاطر، احسان، دانشنامه ایران و اسلام، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360ش.
مقاله
55. بینش، تقی، «سنگاب خوارزمشاهی»، نامه آستان قدس، دوره هشتم، ش38، ص76-108، 1347ش.
56. زارعی، علی؛ هاشمی زرج‌آباد، حسن و مسعودی، ذبیح‌الله، «نقش جایگاه حرم مطهر رضوی در شکل‌گیری و تکامل حیات شهری مشهدالرضا علیه السلام»، پژوهشنامه خراسان بزرگ، سال هفتم، ش23، تابستان، صص 105-115، 1395ش.
57. قصابیان، محمدرضا، «پیشینه مراسم قرائت قرآن در حرم رضوی»، مشکوه، ش90، بهار،  صص84-100، 1385ش.
58. مطهری، حمیدرضا و نجفی‌نژاد، سعید، «جایگاه حرم مطهر رضوی در سیاست مذهبی صفویان»، فرهنگ رضوی، سال هفتم، ش26، تابستان، صص9-36، 1398ش.
59. مینورسکی، ولادیمیر فیودورویچ، «مقاله طوس»، ترجمه: سمبات قوطانیان، نشریه فرهنگ و هنر، ش3-21، اردیبهشت - دی، صص 185-206، 1341ش.

  • تاریخ دریافت 27 اسفند 1402
  • تاریخ بازنگری 01 اردیبهشت 1402
  • تاریخ پذیرش 11 اردیبهشت 1403
  • تاریخ اولین انتشار 23 خرداد 1403
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1403