امام رضا علیه السلام و علوم روز

امام رضا علیه السلام و علوم روز

بررسی علل و عوامل سیاسی-اجتماعی ناکامی جریان های علوی در عصر رضوی؛ واکاوی موردی جنبش ابن طباطبا و ابوالسرایا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف، واحد تهران شرق، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
چکیده
خیزش های بسیاری پس از قیام امام حسین علیه السلام با هدف خون خواهی و مبارزه با حاکمان ستمگر به وقوع پیوست که قیام ابن طباطبا و ابوالسرایا که همزمان با حیات امام رضا علیه السلام بود، از آن جمله می باشد. خیزشی که علی رغم گستردگی و چالش های بسیاری که برای خلافت عباسی به همراه داشت، شکست خورده و سرکوب شد. پژوهش پیش رو بر آن است با رویکردی توصیفی - تحلیلی بر پایه اسناد کتابخانه ای به بررسی این قیام پرداخته و به این سوال پاسخ دهد که از منظر سیاسی - اجتماعی، مولفه های اثرگذار در ناکامی قیام ابن طباطبا و ابوالسرایا چه بود؟یافته های این جستار نشان می دهد هر چند این جریان به سبب جایگاه اجتماعی ابن طباطبا اوج گرفت و با پذیرش اجتماعی همراه بود اما پس از مرگ ابن طباطبا به تدریج رفتار منفعت طلبانه برخی رهبران قیام همانند ابوالسرایا و والیان تحت امر وی این خیزش را از اهداف خود دور ساخت. همچنین عدم وجود مولفه هایی همانند: رهبری قدرتمند و برنامه ریزی هدفمند برای انسجام و بسیج نیروها به مشکلات افزود و قیام درهم شکسته شد. موضوعی که امام رضا علیه السلام پس از عدم پذیرش دعوت این جریان به شکلی غیر مستقیم به آن اشاره دارد. 
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Investigating the causes and political-social factors of the failure of Alavi currents in the Razavi era; A case analysis of the movement of Ibn e- Tabataba and Abu al - Saraya

نویسنده English

sajad ramezani
Assistant Professor, Department of Theology, East Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

Many uprisings took place after the uprising of Imam Hussain, peace be upon him, with the aim of seeking blood and fighting against the oppressive rulers, including the uprising of Ibn e- Tabataba and Abu al - Saraya, which coincided with the life of Imam Reza, peace be upon him. The uprising, which despite the extent and many challenges it brought to the Abbasid caliphate, was defeated and suppressed. The upcoming research aims to investigate this uprising with a descriptive-analytical approach based on library documents and answer the question that from a political-social point of view, what were the influential factors in the failure of the uprising of Ibn e- Tabataba and Abu al - Saraya?The findings of this research show that although this movement peaked due to Ibn e- Tabataba's social status and was associated with social acceptance, but after the death of Ibn e- Tabataba, the self-interested behavior of some leaders of the uprising, such as Abu al - Saraya and the governors under his command, gradually suppressed this uprising. away from his goals. Also, the absence of components such as: strong leadership and targeted planning for the cohesion and mobilization of forces added to the problems and the uprising was crushed. The issue that Imam Reza, peace be upon him, indirectly refers to after not accepting the invitation of this movement.

کلیدواژه‌ها English

Ibn e- Tabataba
Abu al - Saraya
Abbasids
Shiite movement
Imam Reza
peace be upon him
Kufa
ابن اثیر، عزالدین، الکامل، بیروت، دارالصادر، 1385ق.
ابن حبیب، محمد، المحیر، به کوشش ایلزه لیشتن اشتتر، حیدرآباد، بی نا، 1361ق.
ابن خلدون، مقدمه، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران: علمی فرهنگی، 1375ش.
ابن خلدون، دیوان المبتدأ و الخبر فى تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوى الشأن الأکبر، تحقیق خلیل شحاده، بیروت، دارالفکر، 1408ق.
ابن طقطقی، محمد بن علی، الأصیلی فی أنساب الطالبین، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره)، 1418ق.
ابن عنبه، احمد بن علی، عمده الطالب فی نسب آل أبی طالب علیه السلام، ریاض، مکتبه جد المعرفه، 1424ق.
ابن فوطی، عبد الرزاق بن احمد، مجمع الآداب فی معجم الألقاب، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1416ق.
ابن کثیر، البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، بی تا.
ابن مسکویه، تجارت الامم، تهران، چاپ ابوالقاسم امامی، 1376ش.
ابن وادران، تاریخ العباسیین (و بآخره عمال بنی العباس بافریقیه إلی آخر الأغالبه)، بیروت، دار الغرب الإسلامی، 1993م.
ابن‌بابویه، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا علیه السلام، ترجمه روغنی قزوینی، قم، مسجد مقدس جمکران، 1389ق.
ادیب، عادل، الائمه الإثنا عشر، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، 1405ق.
اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه فی معرفة الائمه علیهم السلام، بی جا، المجمع العالمی لاهل البیت علیهم السلام، 1433ق.
ازدی، یزید بن محمد، تاریخ الموصل، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1427ق.
اصفهانى، ابوالفرج على بن الحسین، مقاتل الطالبیین، تحقیق سیداحمد صقر، بیروت، دارالمعرفه، بى تا.
افندی، عبدالله بن عیسی‌بیگ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره)، 1401ق.
بحرانی، هاشم بن سلیمان، مدینه معاجز الأئمه الإثنی عشر و دلائل الحجج علی البشر، قم، مؤسسه المعارف الإسلامیه، 1413ق.
براقی، حسین، تاریخ الکوفه، بیروت، دار الأضواء، 1407ق.
ب‍لاذری‌، اح‍م‍د ب‍ن‌ ی‍ح‍ی‍ی‌، انساب الأشراف، تحقیق محمد باقر المحمودی، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، 1397ق.
بناکتی، داود بن محمد، تاریخ بناکتی، تهران، انجمن آثار ملی، 1348ش.
بهرامیان، علی، دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج 4، ذیل مدخل «ابوالسرایا»، تهران، دائره المعارف بزرگ اسلامی، 1399ش.
حاجی خلیفه، مصطفی بن عبد الله، ترجمه تقویم التواریخ (سال شمار وقایع مهم جهان از آغاز آفرینش تا سال ۱۰۸۵ق)، تهران، احیاء کتاب، 1376ش.
حر عاملی، احمد بن حسن، الدر المسلوک فی أحوال الأنبیاء و الأوصیاء و الملوک، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، 1430ق.
حر عاملی، محمد بن حسن، إثبات الهداه بالنصوص و المعجزات، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، 1425ق.
حسنی‌، هاشم،  سـیره‌ الائمـه الاثنی عشر‌، بیروت، منشورات‌ الشریف الرضی، 1406ق.
زرکلی، خیر الدین،  الأعلام، بیروت، ‌دار العلم للملایین، 1989م.
زرین کوب، عبدالحسین، کارنامه اسلام، تهران، امیر کبیر، 1369ش.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر، تاریخ الخلفاء، بیروت، دار صادر، 1417ق.
شبانکاره‌ای، محمد بن علی، مجمع الأنساب، تهران، امیر کبیر، 1381ش.
شوشتری، محمدتقی، رساله فی تواریخ النبی و الآل علیهم السلام،  قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة مؤسسه النشر الإسلامی، 1423ق.
صفری فروشانی، نعمت الله، تحلیلی بر قیام های علویان در دوران امام رضا علیه السلام و ارتباط آن با ولایتعهدی، شیعه شناسی، شماره26، 1388ش.
طبری، علی بن عبد القادر، الأرج المسکی فی التاریخ المکی و تراجم الملوک و الخلفاء، مکه مکرمه، المکتبة التجاریة مصطفی أحمد الباز، 1416ق.
طبرى، محمدبن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم، ط. الثانیه، بیروت، دارالتراث، 1385ق.
عطاردی قوچانی، عزیز الله، مسند الإمام الرضا أبی الحسن علی إبن موسی علیهما السلام، بیروت، دار الصفوة، 1413ق.
غالب، مصطفی، الـقرامطه بین المد و الجزر، بیروت، دار الأندلس، بی تا.
قانونی، صفرعلی؛ بارانی، محمدرضا؛ واکاوی ماهیت سیاسی و فکری جنبش ابن‌طباطبا، شیعه پژوهی، شماره7، 1395ش.
کاظمی، محمد حسین؛ فلاح زاده، سید حسین؛ جایگاه اجتماعی و عملکرد ابن طباطبا و ابوالسرایا در اوج‌گیری و شکست قیام آنان، تاریخ اسلام، شماره 85، 1400ش.
کتبی حسنی، ایهاب بن یعقوب، المنتقی فی أعقاب الحسن المجتبی، مدینه منوره، دار المجتبی، 1420ق.
کشی، محمد بن عمر، اختیار المعرفه الرجال، محمد بن الحسن طوسی، حسن مصطفوی، مشهد، موسسه نشر دانشگاه مشهد، 1409ق.
کلیدار، عبدالجواد، معالم أنساب الطالبیین فی شرح کتاب «سر الأنساب العلویة» لأبی نصر البخاری، قم، مکتبه آیة الله العظمی المرعشی النجفی (ره)، 1422ق.
گردیزی، ابوسعید عبدالحی، زین الاخبار، تهران، بی نا، 1327ش.
مروزى ازوارقانى، ابوطالب اسماعیل بن حسین بن محمد، الفخرى فى أنساب الطالبییّن، تحقیق سیدمهدى رجائى، قم، انتشارات کتابخانه آیه الله مرعشى، 1409ق.
مسعودی، أبوالحسن علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دار الهجره، ۱۴۰۹ق.
مغلطای‌ بن‌ قلیچ‌، بارح، مختصر تاریخ الخلفاء، بیروت، المکتبه العصریه، 1425ق.
موسوی، سید احمد؛ ملک پور، نجمه؛ واکاوی و تبیین علل و نتایج قیام ابن طباطبا و ابو السرایا در دوره عباسیان، پژوهش های علوم انسانی، شماره 22، 1392ش.
مومن قمی، محمد، الولایه الإلهیه الإسلامیه، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیه بقم. مؤسسه النشر الإسلامی، 1425ق.
نجاشی، احمد بن علی، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، جامعه مدرسین، 1416ق.
نویری، احمد بن عبد الوهاب، نهایه الأرب فی فنون الأدب، تحقیق احمد کمال زکی، قاهره، دارالکتب و الوثایق القومیه، 1423ق.
نیرممقانی، محمد تقی بن محمد، صحیفة الأبرار، بیروت، دار المحجه البیضاء، 1425ق.
هارونی، ابوطالب یحیی‌بن‌حسین‌، الافاده فی تاریخ‌الائمه‌الساده، تصحیح و تحقیق محمدکاظم رحمتی، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، 1387ش.
یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ، بیروت، بی نا، 1379ق.
دوره 2، شماره 4 - شماره پیاپی 4
تابستان 1403
صفحه 85-103

  • تاریخ دریافت 08 فروردین 1403
  • تاریخ بازنگری 01 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 10 خرداد 1403
  • تاریخ اولین انتشار 24 خرداد 1403
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1403