دکترین امام رضا علیه‌السلام در چالش‌های اخلاقی علم‌وفناوری در دنیای دیجیتال

نبوی میبدی, مریم السادات

doi:10.22034/ijs.2025.497131.1315

دکترین امام رضا علیه‌السلام در چالش‌های اخلاقی علم‌وفناوری در دنیای دیجیتال

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

مریم السادات نبوی میبدی

استادیار گروه معارف دانشگاه میبد، یزد، ایران‌‌.

10.22034/ijs.2025.497131.1315

چکیده

پیشرفت شتابان فناوری‌های دیجیتال از جمله هوش مصنوعی و شبکه‌های اجتماعی، چالش‌های اخلاقی بی‌سابقه‌ای را فراروی جوامع معاصر نهاده است. مسائلی همچون نقض سیستماتیک حریم خصوصی، گسترش اطلاعات نادرست و دگرگونی ماهیت روابط انسانی، ضرورت بازاندیشی در مبانی اخلاق حاکم بر علم‌وفناوری را آشکار ساخته‌اند. در این میان، پرسش اصلی این پژوهش آن است که آموزه‌های امام رضا علیه‌السلام، به‌عنوان یک منظومه فکری منسجم اسلامی، چه ظرفیت‌هایی برای تحلیل و ارائه راهکار در مواجهه با این چالش‌های نوپدید دارد؟ این پژوهش با اتخاذ روشی توصیفی - تحلیلی و با استناد به منابع اصیل اسلامی و مطالعات تطبیقی معاصر، در پی پاسخ به این پرسش است. سیر تحقیق بدین ترتیب تنظیم شده است: ابتدا اصول بنیادین دکترین امام رضا علیه‌السلام در پیوند علم، اخلاق و عمل استخراج و تبیین می‌شود. سپس، چالش‌های محوری اخلاقی در عصر دیجیتال، از نقض حریم خصوصی و تبعیض الگوریتمی تا تأثیرات فناوری بر مفهوم عدالت و روابط انسانی، مورد تحلیل قرار می‌گیرند. در گام نهایی، با تطبیق نظام‌مند این دو عرصه، ظرفیت‌های راهگشای اندیشه رضوی برای مواجهه اخلاقی با فناوری نشان داده می‌شود. یافته‌های تحقیق مؤید آن است که دکترین امام رضا علیه‌السلام، با تأکید توأمان بر کرامت ذاتی انسان، عدالت به‌مثابه معیار کلان اجتماعی، مسئولیت‌پذیری دانشمند و پیوند علم با عمل نیکو، چارچوبی جامع و عملی برای نقد، تنظیم و هدایت توسعه فناوری‌های دیجیتال ارائه می‌دهد. این پژوهش در نتیجه بر ضرورت گفتمان‌سازی و کاربست این الگوی پارادایمیک در میان نخبگان علمی و سیاست‌گذاران عرصه فناوری تأکید می‌ورزد.

کلیدواژه‌ها

امام رضا علیه‌السلام

اخلاق

علم‌وفناوری

ارتباط علم و دین

دنیای دیجیتال

اخلاق کاربردی

موضوعات

امام رضا علیه السلام و علوم روز

عنوان مقاله English

The Doctrine of Imam Reza (A.S.) Regarding the Ethical Challenges of Science and Technology in the Digital World

نویسنده English

Maryam Saadaat Nabavi Meybodi

Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Meybod University, Yazd, Iran.

چکیده English

The accelerated advancement of digital technologies, including artificial intelligence and social networks, has placed unprecedented ethical challenges before contemporary societies. Issues such as systematic violations of privacy, the spread of misinformation, and the transformation of the nature of human relationships have revealed the necessity of rethinking the ethical foundations governing science and technology. The main question of this research is: What capacities do the teachings of Imam Reza (A.S.), as a coherent Islamic intellectual system, have for analyzing and proposing solutions in confronting these emerging challenges?This research, adopting a descriptive-analytical method and relying on original Islamic sources and contemporary comparative studies, seeks to answer this question. The course of the research is structured as follows: First, the foundational principles of the doctrine of Imam Reza (A.S.) regarding the connection between knowledge, ethics, and action are extracted and explained. Next, the central ethical challenges of the digital age -from privacy violations and algorithmic discrimination to the impacts of technology on the concept of justice and human relationships- are analyzed. In the final step, through a systematic comparison of these two realms, the guiding capacities of Razavi thought for an ethical engagement with technology are demonstrated.The research findings confirm that the doctrine of Imam Reza (A.S.), by simultaneously emphasizing the inherent dignity of human beings, justice as the overarching social criterion, the responsibility of the scientist/scholar, and the connection of knowledge with righteous action, provides a comprehensive and practical framework for critiquing, regulating, and guiding the development of digital technologies. Consequently, this research emphasizes the necessity of discourse formation and the application of this paradigmatic model among scientific elites and technology policymakers.

کلیدواژه‌ها English

Imam Reza (A.S.)

Ethics

Science and Technology

Relationship between Science and Religion

Digital World

Applied Ethics

قرآن کریم(1389ش). مترجم: ناصر مکارم شیرازی. قم: علی ابن ابی‌طالب علیه‌السلام.
ابن بابویه، محمدبن علی(1362ش). الخصال. قم: جامعه مدرسین.
ابن بابویه، محمدبن علی(1375ش). معانی الاخبار. تهران: ارمغان طوبی.
ابن بابویه، محمدبن علی(1390ش). امالی. تهران: کتابچی.
ابن بابویه، محمدبن علی(1404ق). عیون اخبار الرضا علیه‌السلام. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
ابن بابویه، محمدبن علی(1416ق). التوحید. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن شعبه حرانی، حسن بن علی(1394ش). تحف‌العقول. محقق: علی‌اکبر غفاری. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
احمدی میانجی، علی(1377ش). مکاتیب‌الرسول. قم: دارالحدیث.
آراسته‌خو، محمد(۱۳۷۰ش). نقد و نگرش بر فرهنگ اصطلاحات علمی-اجتماعی. تهران: گستره.
اربلی، علی بن عیسی(1392ش). کشف الغمه. مترجم: علی بن الحسین زواره‌ای. تهران: برهان صادق.
افروز، احمد(1404ش). ماهیت اخلاق در تعاملات رفتاری رسانه‌های نوین. مطالعات دینی رسانه، 7(26). 95-76.
اکبری، مرضیه و همکاران(1400ش). پیش‌بینی اعتیاد به تلفن همراه بر اساس احساس تنهایی و اضطراب اجتماعی با نقش تعدیلگر جنسیت در دانشجویان کارشناسی دانشگاه های آزاد اسلامی تهران. 11(15). 8-1.
بوتول، گاستون(۱۳۴۷ش). جامعه‌شناسی. مترجم: وکیلی. تهران: صفی علی‌شاه.
پوراجباری، منیره و سلامی، مریم(1404). مروری بر چالش‌های اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی در خدمات کتابخانه‌ای. مجموعه مقالات سیزدهمین همایش ملی تحقیقات میان‌رشته‌ای در مدیریت و علوم انسانی. تهران. ۴86-۴77.
توکلی، محمد(1375ش). مدارهای منطقی. شیراز: دانشگاه شیراز.
جوادی آملی، عبدالله(1387ش). فطرت در قرآن. قم: اسراء.
چاپرک، علی و همکاران(1398ش). چیستی اخلاق علم و فناوری. اخلاق در علوم و فناوری. 14(3). 6-1.
حر عاملی، محمد بن حسن(1416ق). وسائل الشیعه. قم: آل البیت علیهم‌السلام.
حسینی‌پور، سید ابوالفضل(1397ش). الگوسازی مواجهه حوزه‌های علمیه با فضای مجازی به ابتنای سیره امام رضا علیه السلام در مناظرات تحمیلی مامون عباسی. جامعه المصطفی العالمیه. 7(21). 100-91.
خاکپور، حسین و همکاران(1393ش). نقش و آثار مدیریت فرهنگی امام رضا بر جامعه شیعه. فرهنگ رضوی. 2(8). 56-31.
دژبانی، علی(1396ش). آسیب‌های نوپدید شبکه‌های اجتماعی مجازی و خانواده‌ ایرانی.(تاریخ مشاهده: 23/9/1403) در: https://B2n.ir/wd7381
دوورژه، موریس(1378ش). جامعه‌شناسی سیاسی. مترجم: ابوالفضل قاضی شریعت پناهی. تهران: دادگستر.
سعادتی، موسی و قلیچ، مرتضی(1403). رابطه بین اعتیاد به فضای مجازی و بیگانگی اجتماعی در بین شهروندان شهر قزوین. تداوم و تغییر اجتماعی. 3(2). 620-597.
صلیبا، جمیل(۱۳۷۰ش). واژه‌نامه فلسفه و علوم اجتماعی. مترجم: کاظم برگ‌نیسی و صادق سجادی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
طلوعی، محمود(۱۳۷۲ش). فرهنگ جامع سیاسی. تهران: علم و سخن.
طوسی، محمد بن حسن(1414ق). الامالی. قم: دارالثقافه.
عطاردی قوچانی، عزیزالله(1413ق). مسند الإمام الرضا علیه‌السلام. لبنان: دارالصفوه.
علی‌بن موسی علیه‌السلام(1365ش). الفقه المنسوب الامام رضا علیه‌السلام و المشتهر بفقه الرضا علیه‌السلام. قم: آل البیت علیهم‌السلام.
فرزین، امید و سمیعی، روح الله(1402ش). چالش‌های اخلاقی و حقوقی استفاده از هوش مصنوعی در کسب‌وکارهای دیجیتال. تکنولوژی در کارآفرینی و مدیریت استراتژیک. 2(2). 27-17.
فرهیخته، شمس‌الدین(۱۳۷۷ش). فرهنگ فرهیخته. تهران: زرین.
فرید، مرتضی(1371ش). الحدیث. تهران: فرهنگ اسلامی.
کلینی، محمد بن یعقوب(1392ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
لالاند، آندره(۱۳۷۷ش). فرهنگ علمی و انتقادی فلسفه. مترجم: غلامرضا وثیق. تهران: فردوسی ایران.
مجلسی، محمدباقر(1410ق). بحارالانوار. بیروت: الطبع و النشر.
محفوظ، حسینعلی(1392ش). صحیفه الرضا علیه‌السلام. قم: نوید ظهور.
مرادی، امیر(1403ش). چالش‌های رسانه‌های دیجیتالی در تربیت اخلاقی دانش آموزان دوره ابتدایی و ارائه راهکارهای پیشگیرانه آن. آموزش پژوهی نوین. 10(37). 36-24.
مصباح یزدی، محمدتقی(1389ش). آفتاب مطهر: زندگی، اندیشه و خدمات علمی و فرهنگی علامه شهید، آیت‌الله مرتضی مطهری(نگارش: غلامرضا گلی‌زواره). قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مفید، محمدبن محمد(1364ش). امالی. مترجم: حسین استادولی. مشهد: آستان قدس رضوی.
موسوی خادمی، سیدفخرالدین(1404ش). تربیت نسل آگاه در مواجهه با چالش‌های رسانه‌ای و فضای مجازی. تحقیقات راهبردی در تعلیم و آموزش و پرورش. 3(58). 175-159.
نوروزی، مجتبی و همکاران(1396ش). راهکارهای تربیت دینی در فضای مجازی با تأکید بر آموزه های قرآن و سیره رضوی. فرهنگ رضوی. 5(19). 211-177.

Anderson, M., & Anderson, S. L.(2011). Machine Ethics. Cambridge: Cambridge University Press.
Asaro, P.(2019). What Should We Want from Artificial Intelligence?. International Journal of Social Robotics. 11(1). 93-105.
Bostrom, N, & Yudkowsky, E.(2011). The ethics of artificial intelligence. In F. S. Lin(Ed.), Cambridge Handbook of Artificial Intelligence. Cambridge: Cambridge University Press.
Castells, M.(2000). The Rise of the Network Society. Oxford: Oxford University Press.
Celestin, M., Sujatha, S., & Dinesh Kumar, A.(2024). Leveraging digital channels for customer engagement and sales: Evaluating SEO, content marketing, and social media for brand growth.
Chaffey, D., & Smith, P. R.(2022). Digital marketing excellence: Planning, optimizing, and integrating online marketing. Routledge.
Dutta, M. S.(2024). Chatbot effectiveness in enhancing guest communication: Insights from secondary data. Tuijin Jishu/Journal of Propulsion Technology,.(45)4
Dutta, S., & Bilbao-Osorio, B.(2012). The Global Information
Gao, Y., & Liu, H.(2023). Artificial intelligence-enabled personalization in interactive marketing: A customer Interactive Marketing, 17(5), 663-680. journey perspective. Journal of Research in
Khoirunnisa, Ana(2023). Islam in the Midst of AI(Artificial Intelligence) Struggles. International Journal of Islamic Studies. 35(1).
Martin, K.(2019). Ethical implications and accountability of algorithms. Journal of Business Ethics. 160(4). 835-850.
O’Neil, C.(2016). Weapons of Math Destruction: How Big Data Increases Inequality and Threatens Democracy. New York: Crown Publishing Group.
Pearson Education.(2003). Longman Handy Learner’s Dictionary of American English .
Rossi, Francesca(2016). Artificial Intelligence: Potential Benefits and Ethical Consideration. Policy Department C: Citizens› Rights and Constitutional Affairs European Parliament.
Schermerhorn, J. R.(1996). Management: Theory and Applications. New York: John Wiley & Sons.
Technology Report )2012(Living in a Hyperconnected World. Geneva: World Economic Forum.
Turkle, S.(2017). Reclaiming Conversation: The Power of Talk in a Digital Age. New York: Penguin Press.
United Nations(2018). The Global Human Rights Report. Geneva: United Nations.
Zuboff, S.(2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. New York: PublicAffairs.
Paxton, A., & Dale, R.(2021). Predictions of miscommunication in verbal communication during collaborative joint action. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 64(1), 169–184.