واکاوی روایات تفسیری و اخلاقی امام رضا علیه‌السلام در روایات منقول از حضرت عبدالعظیم حسنی(ره)

بهتویی, فاطمه; بیگلری, مجتبی; فرجامی, اعظم

doi:10.22034/ijs.2025.500198.1320

واکاوی روایات تفسیری و اخلاقی امام رضا علیه‌السلام در روایات منقول از حضرت عبدالعظیم حسنی(ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

فاطمه بهتویی ¹

مجتبی بیگلری ²

اعظم فرجامی ²

¹ کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.

² استادیار گروه الهیات، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.

10.22034/ijs.2025.500198.1320

چکیده

حضرت عبدالعظیم حسنی(ره) از جمله اصحاب جلیل‌القدر ائمۀ اطهار علیهم‌السلام به شمار می‌رود که موردتأیید امام هادی علیه‌السلام واقع شد. آن حضرت به امر امام هادی علیه‌السلام به شهرری هجرت کرد، به نشر تعالیم اهل‌بیت علیهم‌السلام همت گماشت و مرجع شیعیان در امور دینی گردید. روایات حضرت عبدالعظیم در کتب حدیثی گوناگون پراکنده است و در برخی آثار به زندگی ایشان پرداخته شده، اما تاکنون پژوهشی مستقل به روایات منقول از ایشان از امام رضا علیه‌السلام اختصاص نیافته است. این پژوهش با روش توصیفی -تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و نرم‌افزارهای حدیثی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حضرت عبدالعظیم نخستین گردآورندۀ خطبه‌های نهج‌البلاغه بوده و کتاب «خطب امیرالمؤمنین علیه‌السلام» ایشان می‌تواند از مصادر مهم سیدرضی در تدوین نهج‌البلاغه به شمار آید. بررسی ده روایتِ شناسایی‌شده از امام رضا علیه‌السلام از طریق حضرت عبدالعظیم، حاکی از آن است که این روایات عمدتاً حاوی مضامین تفسیری(چون معنای «ختم»، تفسیر «نظر الی الله»، نفی تشبیه و تصحیح احادیث تحریف‌شده) و مضامین اخلاقی(چون مرز ایمان و اسلام، رابطۀ شکر مخلوق با شکر خدا، و پیوند «اذیت ولی» با «شرک») هستند. همچنین مشخص شد که اصلی‌ترین راوی واسط حضرت عبدالعظیم در نقل از امام رضا علیه‌السلام، ابراهیم بن ابی‌محمود است و دیگر راویان این شبکه نیز به طور عمده در زمرۀ موثقان قرار می‌گیرند. این مطالعه ضمن پر کردن خلأ پژوهش‌های پیشین درباره روایات عبدالعظیم حسنی(ره) از امام رضا علیه‌السلام، نشان می‌دهد که ایشان حلقه‌ای مطمئن و تأثیرگذار در زنجیرۀ انتقال میراث تفسیری و اخلاقی امام رضا علیه‌السلام بوده است.

کلیدواژه‌ها

امام رضا علیه‌السلام

روایت تفسیری

ابعاد اخلاقی

عبدالعظیم حسنی(ره)

حدیث

موضوعات

امام رضا علیه السلام و علوم روز

عنوان مقاله English

An Analysis of the Exegetical Hadiths of Imam Reza (AS) in the Narrations of Abd al-Azim al-Hasani (RA)

نویسندگان English

Fatemeh Behtouei ¹

Mojtaba Biglari ²

Azam Farjami ²

¹ Master of Science in Quran and Hadith Studies, Razi University, Kermanshah, Iran.

² Assistant Professor, Department of Theology, Razi University, Kermanshah, Iran.

چکیده English

Ḥaḍrat ‘Abd al-‘Aẓīm al-Ḥasanī (RA) is counted among the esteemed companions of the Pure Imams (A.S.) who received the endorsement of Imam Hādī (A.S.). By the command of Imam Hādī (A.S.), he migrated to the city of Rayy, dedicated himself to the dissemination of the teachings of the Ahl al-Bayt (A.S.), and became a religious authority for the Shi‘a. The narrations of Ḥaḍrat ‘Abd al-‘Aẓīm are dispersed across various hadith collections, and certain works have addressed his life; however, to date, no independent study has been devoted to the narrations transmitted by him from Imam Reza(A.S.). This research has been conducted using a descriptive-analytical method and employing library resources and hadith software. The findings demonstrate that Ḥaḍrat ‘Abd al-‘Aẓīm was the first compiler of the sermons of Nahj al-Balāghah, and his book Khutab Amīr al-Mu’minīn (A.S.) [The Sermons of the Commander of the Faithful (A.S.)] can be regarded as one of the significant sources of Sayyid al-Raḍī in the compilation of Nahj al-Balāghah. An examination of the ten identified narrations from Imam Reza(A.S.) transmitted through Ḥaḍrat ‘Abd al-‘Aẓīm indicates that these narrations predominantly contain exegetical themes (such as the meaning of "khatm" [seal], the interpretation of "naẓar ilā Allāh" [looking toward God], the negation of anthropomorphism, and the correction of distorted hadiths) and ethical themes (such as the boundary between faith (īmān) and submission (islām), the relationship between gratitude to the creature and gratitude to God, and the connection between "causing harm to a saint (walī)" and "polytheism (shirk)"). It was also established that the primary intermediary transmitter of Ḥaḍrat ‘Abd al-‘Aẓīm in narrating from Imam Reza(A.S.) is Ibrāhīm ibn Abī Maḥmūd, and the other narrators in this network are also, for the most part, classified among the trustworthy (thiqāt). This study, while filling the gap of previous research concerning the narrations of ‘Abd al-‘Aẓīm al-Ḥasanī (RA) from Imam Reza(A.S.), demonstrates that he was a reliable and influential link in the chain of transmission of the exegetical and ethical legacy of Imam Reza(A.S.).

کلیدواژه‌ها English

Imam Reza(A.S.), Exegetical Narration, &‌‌lsquo

Abd al-&‌‌lsquo

Aẓīm al-Ḥasanī (RA), Hadith

قرآن کریم(1389ش). مترجم: ناصر مکارم شیرازی. قم: علی ابن ابی‌طالب علیه‌السلام.

ابراهیم‌زاده، مریم(1393ش). نقش و اهمیت حضرت عبدالعظیم حسنی علیه‌السلام در عصر امام هادی علیه‌السلام. همایش بین‌المللی سبط النبی امام حسن مجتبی علیه‌السلام. تهران. 405 -386.

ابن بابویه، محمد بن علی(1376ش). الأمالی. تهران: کتابچی.

ابن بابویه، محمد بن علی(1378ش). عیون أخبارالرضا علیه‌السلام. تهران: جهان.

ابن‌ بابویه، محمد بن علی(1396ش). لوامع الأنوار. قم: القرآن الصاعد.

ابن بابویه، محمد بن علی(1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی(1404ق). تهذیب التهذیب. بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر التوزیع.

ابن داود، حسن بن علی بن داود(1342ش). الرجال. تهران: دانشگاه تهران.

ابن طاووس، علی بن موسی(1420ق). طرف من الأنباء و المناقب. مشهد: تاسوعا.

ابن غضائری، احمد بن حسین(1364ش). الرجال. قم: دارالحدیث.

ابن فارس، احمد بن فارس(1404ق). معجم مقاییس اللغه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.

اعتضاد السلطنه، علی‌قلی میرزا (1396ش). احوال حضرت عبدالعظیم حسنی علیه‌السلام و دیگر امامزادگان مدفون در ری و امامزادگان زید بن علی و یحیی علیهما‌السلام. قم: دارالحدیث.

موسوی خمینی، سید روح‌الله(1362ش). طلب و اراده. تهران: مرکز علمی و فرهنگی.

بحرانی، سید هاشم بن سلیمان(1374ش). البرهان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسة بعثة.

بروجردی، آقا حسین(1386ش). جامع أحادیث الشیعة. تهران: انتشارات فرهنگ سبز.

تستری(شوشتری)، محمدتقی(1419ق). قاموس الرجال. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

جزائری، نعمت الله بن عبدالله(1381ش). قصص الأنبیاء. تهران: فرحان.

جعفری، یعقوب(1382ش). مهر زدن خدا بر دل کافران. معارف قرآنی. 12. 30-27.

جواهری، محمد(1424ق). المفید من معجم رجال الحدیث. قم: مکتبة المحلاتی.

حافظیان بابلی، ابوالفضل(1382ش). حضرت عبدالعظیم از نگاه آیت الله مرعشی نجفی(ره). میراث شهاب. 63 -57.

حرعاملی، محمد بن حسن(1409ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام.

حسینی خطیب، سید عبدالزهراء(1409ق). مصادر نهج البلاغه و اسانیده. بیروت: دارالزهراء.

حسینیان قمی، مهدی(1382ش). آفتاب ری حضرت عبدالعظیم حسنی علیه‌السلام از منظر امامان معصوم علیه‌السلام. علوم حدیث. 27. 97 - 47.

حلی، حسن بن یوسف(1411ق). الرجال. نجف: دارالذخائر.

خوئی، ابوالقاسم(1384ش). البیان فی تفسیر القرآن. قم: دارالثقلین.

خوئی، سید ابوالقاسم(1413ق). معجم رجال الحدیث. تهران: توحید.

دیانت، فاطمه(1396ش). شهر ری. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.

راغب اصفهانی، حسین بن محمد(1412ق). مفردات الفاظ قرآن. بیروت: دارالشامیه.

ری شهری، محمد(1390ش). حکمت‌نامه حضرت عبدالعظیم علیه‌السلام. قم: دارالحدیث.

زبیدی، محمد بن محمد(1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دارالفکر.

سالاری، عزیزالله(1378ش). قضا و قدر. تهران: مؤسسه نشر.

سبحانی تبریزی، جعفر(1418ق). موسوعة طبقات الفقهاء. قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه‌السلام.

سعدی، مصلح بن عبدالله(1365ش). گلستان سعدی. تهران: امیر کبیر

سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر(1415ق). تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی. ریاض: مکتبه الکوثر.

صدر، رضا(1420ق). الإجتهاد و التقلید. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

طباطبایی، محمدحسین(1352ش). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: موسسه الأعلمی للمطبوعات.

طبرسی، احمد بن علی(1403ق). الإحتجاج علی أهل اللجاج. مشهد: مرتضی.

طریحی، فخرالدین بن محمد(1375ش). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.

طوسی، محمد بن حسن(1373ش). الرجال. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجامعة المدرسین بقم المقدسه.

طوسی، محمد بن حسن(1420ق) الفهرست. قم: مکتبة المحقق الطباطبائی.

عرفانیان، غلام‌رضا(1417ق). مشایخ الثقات. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.

عطاردی، عزیزالله و هزار، علی‌رضا(1382ش). مسند حضرت عبدالعظیم حسنی علیه‌السلام. قم: دارالحدیث.

عطاردی، عزیزالله(1373ش). عبدالعظیم الحسنی حیاته و مسنده(زندگانی حضرت عبدالعظیم علیه‌السلام). تهران: عطارد.

عطاردی، عزیزالله(1388ش). مسند امام هادی ابوالحسن علی بن محمد علیه‌السلام. تهران: عطارد.

علی بن حسین علیه السلام(1390ش). رسالة الحقوق. تهران: تبلیغات اسلامی.

فرشچیان، رضا(1384ش). پیشگامان تشیع در ایران: همراه با رویکردی تفصیلی به رجال اشعریان. قم: انتشارات زائر.

فیض کاشانی، ملا محسن(۱۴۲۶ق). حاشیة الوافی. قم: مؤسسه علامه مجدد وحید بهبهانی.

قاسمی، محمدعلی(1401ش). بررسی تحلیلی روایات تفسیری امام رضا علیه السلام. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.

قاضی زاهدی، احمد(1384ش). اهل‌بیت علیهم‌السلام مشکل‌گشای حاجتمندان. قم: حاذق.

قائدان، اصغر(1382ش). آستان مقدس حضرت عبدالعظیم حسنی علیه‌السلام در گذشته و حال. قم: دارالحدیث.

قائدان، اصغر(1396ش). حضرت عبدالعظیم حسنی علیه‌السلام. تهران: پژوهش‌های فرهنگی.

قمی، عباس(1414ق). سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار. قم: اسوه.

کربلایی پازکی، علی و همکاران(1402ش). تضعیفات و توثیقات سهل بن زیاد در ترازوی داوری. دوفصلنامه علمی حدیث پژوهی.(30) 15. 302-270.

کشی، محمد بن عمر(1363ش). الرجال. قم: مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث.

کلینی، محمد بن یعقوب(1429ق). الکافی. قم: دارالحدیث.

مجلسی، محمدباقر(1378ش). ایمان و کفر. تهران: عطارد.

مجلسی، محمدباقر(1403ق). بحارالأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

محدث نوری، حسین بن محمدتقی(1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام.

مدیر شانه‌چی، کاظم(1356ش). درایه الحدیث. مشهد: دانشگاه فردوسی.

مطهری، مرتضی(1379ش). عدل الهی.تهران: انتشارات صدرا.

مفید، محمد بن محمد(1413ق). الإختصاص. قم: الموتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید.

مکارم شیرازی، ناصر(1371ش). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیة.

میردامادی، سید محمدباقر(1396ش). اعتقادات شیعه از دیدگاه حضرت عبدالعظیم حسنی علیه‌السلام. تهران: اندیشه مولانا.

نجاشی، احمد بن علی(1365ش). الرجال. قم: جماعة المدرسین فی حوزه العلمیه بقم.

نراقی، ابوالقاسم(1422ق). شعب المقال فی درجات الرجال. قم: کنگره بزرگداشت محققان ملا مهدی و ملا احمد نراقی.

نمازی شاهرودی، علی(1414ق). مستدرکات علم رجال الحدیث. تهران: فرزند مؤلف.

نمازی شاهرودی، علی(1419ق). مستدرک سفینة البحار. قم: جماعة المدرسین فی حوزه العلمیه بقم.

واعظ طهرانی کجوری، محمدباقر بن اسماعیل(1382ش). روح و ریحان(جنة النعیم والعیش السلیم فی احوال السید عبدالعظیم الحسینی علیه‌السلام و التکریم). قم: دارالحدیث.