امام رضا علیه السلام و علوم روز

امام رضا علیه السلام و علوم روز

واکاوی مفهوم مذاکره سیاسی و ابعاد آن در سیره امام رضا علیه‌السلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشگاه جامع امام حسین (ع)، تهران، ایران.
چکیده
این نوشتار با مفهوم‌شناسی مذاکره سیاسی، به بررسی تطبیقی گفتگوهای امام رضا علیه‌السلام با مأمون و اصول حاکم بر آن می‌پردازد. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکرد توصیفی-تحلیلی و مبنا قراردادن مفهومی شاخص از «مذاکره سیاسی»، به واکاوی تطبیقی گفتگوهای تحمیلی امام رضا علیه‌السلام با مأمون در جریان ولایت‌عهدی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد این مذاکره در گونه «درون دینی/میان حزبی» و سطح «شخص معصوم با حاکم غاصب» قابل‌طبقه‌بندی است که در شرایط اکراه، طی دو مرحله نیابتی و مستقیم تحقق یافت. تحلیل اصول حاکم بر این مذاکره در سه ساحت رفتاری، بیانی و پنداری، الگویی از دیپلماسی شیعی را ترسیم می‌نماید: «نرمش مصلحت‌آمیز» و «پایبندی به پیمان» در بُعد رفتاری، «مراعات حکمت در گفت‌وگو» و «صراحت در بیان شروط» در بُعد بیانی و «هوشیاری و عدم اعتماد کامل» در کنار «اقناع افکار عمومی» در بُعد پنداری. دستاوردهای راهبردی این مذاکره نشان می‌دهد که امام با تدبیری هوشمندانه، علی‌رغم پذیرش ظاهری ولایت‌عهدی عملاً با درج شروط محدودکننده، نقش مؤثری در ساختار قدرت ایفا نکرد و مأمون را از دستیابی به اهداف سیاسی‌اش ناکام گذاشت. این واقعه تجلّی عقلانیت سیاسی و التزام به اصول اخلاقی در مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام و الگویی الهام‌بخش برای سیاست‌ورزی دینی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of the Concept of Political Negotiation and Its Dimensions in the Conduct (Sīrah) of Imam Reza (A.S.)

نویسنده English

Mohammad GhasemiShoob
Imam hosein (as) university,Tehran, Iran.
چکیده English

This article, through a conceptual analysis of political negotiation, undertakes a comparative examination of the dialogues of Imam Reza(A.S.)with Ma’mūn and the principles governing them. Adopting a descriptive-analytical approach and taking a definitive concept of "political negotiation" as its basis, the present study comparatively investigates the imposed dialogues of Imam Reza(A.S.)with Ma’mūn during the succession (wilāyat al-‘ahd) process. The findings demonstrate that this negotiation can be classified within the type of "intra-religious/inter-party" negotiation and at the level of "an infallible personage with a usurping ruler," which, under conditions of duress, materialized through two stages: indirect (proxy-based) and direct. The analysis of the principles governing this negotiation across three domains -behavioral, expressive, and cognitive -delineates a model of Shi‘i diplomacy: "prudential flexibility" and "adherence to covenants" in the behavioral dimension; "observance of wisdom in discourse" and "explicitness in stating conditions" in the expressive dimension; and "vigilance and the withholding of full trust" alongside "persuasion of public opinion" in the cognitive dimension. The strategic outcomes of this negotiation indicate that the Imam (A.S.), through astute foresight, despite the outward acceptance of the succession, effectively played no role in the power structure by inserting restrictive conditions, thereby thwarting Ma’mūn's attainment of his political objectives. This event is the manifestation of political rationality and commitment to ethical principles in the school of the Ahl al-Bayt (A.S.), and constitutes an inspiring model for religious statesmanship.

کلیدواژه‌ها English

Political Negotiation
Imam Reza(A.S.)
Conceptual Analysis
Principles of Negotiation
قرآن کریم (1389ش). مترجم: ناصر مکارم شیرازی. قم: علی ابن ابی طالب علیه‌السلام.
ابن اثیر، ابوالحسن عزّ الدین علی بن محمد (1351ش). تاریخ کامل. تهران: علم.
ابن شهرآشوب مازندرانى، محمد بن علی (1379ش). المناقب. قم: علامه. 
ابن طقطقی، محمد بن علی (1367ش). تاریخ فخری. تهران: علمی و فرهنگی.
ابن‌بابویه، محمد بن على (1376ش). الأمالی. تهران: کتابچی.
ابن‌بابویه، محمد بن على (1378ش). عیون أخبار الرضا علیه السلام. تهران: جهان.
ابو الفرج الأصفهانى، على بن الحسین (1416ق). مقاتل الطالبین. قم: الشریف الرضی.
ارفع، سیدکاظم (1382ش). سیره عملی اهل‌بیت علیهم‌السلام. تهران: فیض کاشانی.
امین عاملی، سید محسن (1376ش). سیره معصومان علیهم‌السلام. تهران‏: سروش.
ایوانز، گراهام و نونام، جفری (1381ش). فرهنگ روابط بین‌الملل. مترجم: حمیرا مشیرزاده و حسین شریفی طرازکوهی. تهران: میزان.
آخوندی، مصطفی (1384ش). جهاد: ترجمان عزت و سربلندی. قم: زمزم هدایت.
آقایی، سید داود(1387ش). آداب دیپلماسی و فنون مذاکره. تهران: دانشگاه تهران.
باطنی، محمدرضا (1376ش). فرهنگ معاصر انگلیسی- فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.
بصیری، حمیدرضا (1392ش). پاسخ های امام رضا علیه‌السلام به شبهات پذیرش ولایت‌عهدی با تکیه بر کتاب عوالم. مجموعه مقالات آموزه‌های رضوی در کتاب عوالم العلوم. دانشگاه علامه طباطبایی. 240-227.
پاک‌آیین، محسن (1389ش). سفیران پیامبران و دیپلماسی نبوی. تهران: فرهنگ سبز.
تدینی، عباس (1380ش). حقوق بین الملل عمومی. تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
حقیقت، سـید صـادق (1386ش). مبانی، اصول و اهداف سیاست خارجی دولت اسلامی. قم: پژوهشگاه فرهنگ اسلامی.
حییم، سلیمان (1368ش). فرهنگ بزرگ انگلیسی- فارسی حییم. تهران: فرهنگ معاصر.
درخشه، جلال و حسینی فائق، سید محمدمهدی (1393ش). سیره سیاسی امام رضا علیه‌السلام در برخورد با حکومت جور(مطالعه موردی: ولایت‌عهدی). فرهنگ رضوی. 1(1). 31-7.
درخشه، جلال و حسینی فائق، سید محمد مهدی (1394ش). مولفه‌های سیاست ورزی در سیره امام رضا علیه‌السلام. فرهنگ رضوی. 3(12). 34-7.
دورانت، ویلیام جیمز (1935م). تاریخ تمدن. مترجم: احمد آرام. تهران: علمی و فرهنگی. 
زبیدی، محمد بن محمد مرتضی (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دارالفکر.
زمخشری، محمود بن عمر (1419ق). أساس البلاغه. بیروت: دارالکتب العلمیه.
زیدان، جرج (1333ق). تاریخ تمدن اسلام. مترجم: علی جواهرکلام. هران: امیرکبیر.
شاو، ملکم (1374ش). حقوق بین الملل. مترجم: محمدحسین وقار. تهران: اطلاعات.
شاهرودی، محمدرضا و قاسمی‌شوب، محمد (1400ش). اصول مذاکرات سیاسی بر اساس منابع اسلامی با تاکید بر مذاکرات عصر پیامبر(ص). مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی. 16(55). 33-16.
شبان نیا، قاسم (1395ش). کاربست مذاکره در دیپلماسی کشور اسلامی. حکومت اسلامی. 79. 26-5.
شبان نیا، قاسم (1399ش). مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی. قم: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص).
شرتونی، رشید (1429ق). مبادی العربیه المجلد الرابع(قسم الصرف). قم: دارالعلم.
شفایی، امان الله (1390ش). جریان شناسی کلامی-سیاسی عصر امام رضا علیه السلام. تاریخ اسلام. 10(4). 40-7.
صفریان گرمه‌خانی، روح‌الله و همکاران (1401ش). حکمرانی؛ گفت‌وگو و سرمایۀ اجتماعی در اندیشه و سیرۀ سیاسی امام رضا علیه‌السلام. فرهنگ رضوی. 10(37)، 234-201.
طبرسی، فضل بن حسن (1372ش). مجمع البیان فى تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
طبرسی، فضل بن حسن (1417ق). إعلام الورى بأعلام الهدى. ‏قم‏: آل البیت علیهم‌السلام‏.
طبیعت‌شناس، تحسین (1374ش). فرهنگ اصطلاحات نظامی عربی-فارسی. تهران: جهاد دانشگاهی.
طریحی، فخرالدین بن محمد (1375ش). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
عاملی، سید جعفر مرتضی (1398ش). الحیاۀ السیاسیّه للامام الرضا علیه السلام. قم: دارالتبلیغ الاسلامی.
عبدالقوی الغفاری، علی (2002م). الدیبلوماسیه القدیمیه و المعاصره. دمشق: دارالأوائل.
عبدالونیس شتا، احمد (1417ق). الاصول العامة للعلاقات الدولیه فی الاسلام‌ وقت‌ السلم. قاهره: المعهد العالمی للفکرالإسلامی.
عمید زنجانی، عباس‌علی (1384ش). فقه سیاسی، قواعد فقه سیاسی، مصلحت. تهران: امیرکبیر.
عمید زنجانی، عباس‌علی (1390ش). فقه سیاسی؛ حقوق معاهدات بین‌المللی و دیپلماسی در اسلام. تهران: سمت.
عمید، حسن (1364ش). فرهنگ عمید. تهران: امیرکبیر.
فتلاوی، سهیل حسین (1435ق). العلاقات الدولیه الاسلامیه(دراسه مقارنه فی القانون الدولی العام). عمان: دارالثقافه للنشر و التوزیع.
فضل‌الله، محمدجواد (1382ش). تحلیلی از زندگانی امام رضا علیه‌السلام. مترجم: سید محمدصادق عارف. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
فضل‌الله، محمدحسین (1387ش). پیام عاشورا. مشهد: به‌نشر.
قاسمی شوب، محمد و همکاران (1399ش). مذاکره سیاسی در بازخوانی سیره پیامبر اکرم(ص)؛ اصول و اهداف(مطالعه موردی: صلح حدیبیه). پژوهش‌نامه تاریخ‌تمدن اسلامی. 53(1). 32-7. 
قاسمی‌شوب، محمد و همکاران (1399ش). بازشناسی مذاکرۀ سیاسی امام حسن علیه‌السلام؛ اصول گفتمان صلح. پژوهش‌های سیاست اسلامی. 8(18). 141-118.
قاضى شوشتری، نورالله (1409ق). احقاق الحق و ازهاق الباطل. قم: مکتبة آیة الله المرعشى النجفى.
قطب راوندى، سعید بن عبدالله (1409ق). الخرائج و الجرائح. قم: مدرسة الإمام المهدى عجّل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف.
کرمانی نژاد، عبدالله (1389ش). امامت و ولایت. تهران: زعیم.
کرمر، جوئل (1375ش). احیای فرهنگی در عهد آل بویه؛ انسا‌‌ن‌گرایی در عصر رنسانسی اسلامی. مترجم: محمدسعید حنایی کاشانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
کلینی‏، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
الله‌اکبری، محمد (1381ش). عباسیان از بعثت تا خلافت. قم: بوستان کتاب.
مجلسى، محمد باقر (1403ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار‏. بیروت: دار إحیاءالتراث العربی.
محمدرضا، شاهرودی و قاسمی‌شوب، محمد (1400ش). مذاکره سیاسی در سیره امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام؛ اصول و اهداف. پژوهش‌های نهج البلاغه. 20(1). 168-145.
محمدی اشتهاردی، محمد (1377ش). سیره چهارده معصوم علیهم‌السلام. تهران: مطهّر.
مدنی، سید جلال الدین (1377ش). حقوق بین الملل عمومی و اصول روابط دول. تهران: پایدار.
مرادی، علی‌اصغر (1389ش). واژه‌نامه فقه سیاسی. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار علیهم‌السلام.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان (1413ق). الارشاد فی معرفۀ حجج الله علی العباد. قم: المؤتمر العالمی لألفیۀ الشیخ المفید.
موحدی نیا، مهدی و همکاران (1397ش). «اصول و قواعد بنیادین فقهی حاکم بر مذاکره». پژوهش‌های فقهی. 14(3). 606-581.
مهیار، رضا (1370ش). فرهنگ ابجدی عربی-فارسی. تهران: اسلامی.
نجفی، موسی و اعتمادی بزرگ، امیر (1398ش). مؤلفه‌های مکتب سیاسی امام رضا علیه‌السلام در افق تمدن اسلامی. فرهنگ رضوی. 7(25). 149-181. 
واثقی راد، محمدحسین (1387ش). سیره معصومین علیهم‌السلام. تهران: معاونت امور روحانیون سازمان حج و زیارت.
یعقوبی، احمد بن‌اسحاق (1371ش). تاریخ یعقوبی. مترجم: محمّد ابراهیم آیتی. تهران: علمی و فرهنگی. 
یوسفیان، نعمت الله؛ مؤدب، سید رضا (1394ش). مبانی قرآنی نرمش قهرمانانه در سیاست خارجی. پژوهش‌های اندیشه قرآنی. 2. 120-
 
 
دوره 3، شماره 10
زمستان 1404
صفحه 130-163

  • تاریخ دریافت 27 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 19 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 01 آذر 1404
  • تاریخ اولین انتشار 01 اسفند 1404
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1404