امام رضا علیه السلام و علوم روز

امام رضا علیه السلام و علوم روز

شبکه مضامین نماد پرنده در تزیین کاشی کاری‌های حرم مطهر امام رضا علیه‌السلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه هنر، دانشگاه فرهنگیان، مشهد، ایران.
چکیده
استفاده از نقش‌مایه‌ موجودات خیالی، نظیر پرندگان اساطیری و مرغان بهشتی در هنر و ادبیات ایران زمین، دارای مفاهیم والایی بوده‌ و در ساخت و تزیین اشیاء کاربردی و معماری ایران از دوران باستان تاکنون متداول بوده است. قرائن و شواهد بیانگر آن است که نقش‌مایه‌ پرندگان در تزیین کاشی ایرانی، از جمله کاشی‌های حرم مطهر حضرت ثامن‌الحجج علیه‌السلام از دیرباز مورداستفاده هنرمندان قرار گرفته است. مهم‌ترین پرسش‌های پژوهش، این است که استفاده از نقش پرنده در تزیین کاشی‌های بارگاه رضوی علیه‌السلام از کجا نشئت گرفته و چه سیر تحولی داشته است؟ و آیا نقش پرنده در تزیین کاشی‌های بارگاه امام رضا علیه‌السلام فقط جنبه زینتی داشته یا مفاهیمی چون شیدایی، عشق، محبت و رهایی نیز مورد توجه هنرمندان کاشی‌کار بوده است؟ شیوه جمع‌آوری اطلاعات، کتابخانه‌ای و میدانی و روش تحقیق، تاریخی، توصیفی و تحلیلی است که طی آن پژوهشگر از طریق مطالعه، مشاهده، عکاسی از آثار، مصاحبه با صاحب‌نظران و اهل‌فن به گردآوری مطالب و تحلیل آن‌ها پرداخته است و در روند پژوهش ضمن پاسخ‌‌گویی و تحلیل این دو پرسش، شبکه مضامین نماد پرنده در تزیین کاشی‌کاری‌های حرم مطهر امام رضا علیه‌السلام را تبیین می‌نماید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Network of Symbolic Meanings of the Bird Motif in the Tilework Decorations of the Holy Shrine of Imam Reza (A.S)

نویسنده English

Gholamhossein Rahimzadeh
Assistant Professor, Department of Art, Farhangian University, Mashhad, Iran.
چکیده English

The use of motifs of imaginary creatures, such as mythological birds and celestial simurghs, in the art and literature of the Iranian plateau has carried profound concepts and has been prevalent in the creation and decoration of functional objects and architecture from ancient times to the present. Evidence indicates that the bird motif has long been employed by artists in the decoration of Iranian tiles, including those of the Holy Shrine of His Holiness Tham al-Hujaj (the Eighth Imam) (A.S.). The most important research questions are: What is the origin and evolutionary trajectory of the use of the bird motif in the tile decorations of the Razavi Sanctuary (A.S.)? And has the bird motif in the tile decorations of the Shrine of Imam Reza (A.S.) served merely a decorative purpose, or have concepts such as ecstasy, love, affection, and liberation also been considered by the tilework artists? The data collection method is library and field research, and the research approach is historical, descriptive, and analytical. Through this process, the researcher has gathered and analyzed materials by studying, observing, photographing artifacts, and interviewing experts and artisans. In the course of the research, while answering and analyzing these two questions, the study elucidates the network of symbolic meanings of the bird motif in the tilework decorations of the Holy Shrine of Imam Reza (A.S.).

کلیدواژه‌ها English

Iranian Architecture
Shrine of Imam Reza (A.S.)
Tilework
Bird Motif
ابن بابویه، محمدبن علی، (1413ق)، من لایحضرالفقیه، قم، جامعه مدرسین.
احتشام کاونیان، محمد، (1354ش)، شمس الشموس یا انیس النفوس، مشهد، به نشر.
اقتداری، احمد، (1352ش)، سایه سیمرغ: داستان‌های منطق الطیر فریدالدین عطار نیشابوری، تهران، قطره.
ایرانی ارباطی، غزاله و خزایی، محمد، (1396ش)، نمادهای جانوری فرّه در هنر ساسانی، نگره، 12(43). 29-18.
برهان، محمد حسین بن خلف، (0831ش)، فرهنگ فارسی برهان قاطع، تهران، نیما.
بورکهارت، تیتوس، (1369ش)، هنر مقدس، اصول و روش‌ها، مترجم: جلال ستاری، تهران، سروش.
ثروتیان، بهروز، (1384ش)، شرح راز منطق الطیر عطار، تهران، امیرکبیر.
جعفری، ابوالقاسم، (1382ش)، حکایت سیمرغ/ گذری بر داستان سیمرغ در فرهنگ فلسفی و ادبی ایران، ضمیمه خردنامه همشهری، شماره 3.
حسینی، سید هاشم، (1394ش)، نقوش حیوانی در تزیینات کاشی‌کاری صحن عتیق حرم مطهر رضوی، همایش ملی نقش خراسان در شکوفایی هنر اسلامی.
خزایی، محمد، (1386ش)، نقش نمادین طاووس در هنرهای تزیینی ایران. کتاب ماه (هنر)، -(111-112)، 12-6.
خزایی، محمد. (1386ش)، تأویل نقوش نمادین طاووس و سیمرغ در بناهای عصر صفوی. هنرهای تجسمی، -(26)، 27-24.
خسروی، الهه، (1391ش)، بررسی نقوش و اشکال پرنده در هنر ایران باستان، هنرهای تجسمی نقش‌مایه. 5(11)، 84-69.
خسروی‌فر، شهلا و چیت سازان، امیر حسین، (1390ش)، بررسی نماد و نقش پرنده در قالی‌های موزه فرش ایران، پژوهش هنر، (1)2، 43-29.
خندقی، جواد امین و محمدزاده مزینان، ابراهیم، (1401ش)، بایسته‌های هنر دینی تمدن‌ساز مبتنی بر روایات عیون اخبار الرضا علیه‌السلام، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی،13 (46)، 48-27.
خورشیدی، هادی، (1396ش)، کاشی‌کاری در حرم مطهر رضوی، مشهد، به نشر.
دادور، ابوالقاسم و منصوری، الهام، (1385ش)، درآمدی بر اسطوره‌ها و نماد‌های ایران و هند در عهد باستان، تهران، انتشارات دانشگاه الزهرا و نشر کلهر.
دهخدا، علی‌اکبر، (0931ش)، لغت نامه، تهران، دانشگاه تهران.
رحیم‌زاده، غلامحسین، (1394ش)، تاریخ توسعه تزیینات معماری خراسان و ماوراءالنهر، رساله دکتری. دانشگاه ملی تاجیکستان. پروفسور رستم مقیم‌اف.
سرلو، خوان ادواردو، (1389ش)، فرهنگ نمادها، مترجم: مهرانگیز اوحد، تهران، دستان.
شهدادی، جهانگیر، (1384ش)، گل و مرغ(دریچه ای بر زیباشناسی ایرانی)، تهران، خورشید.
شوالیه، ژان و گربران، آلن، (1376ش)، فرهنگ نماد‌ها، مترجم: سودابه فضائلی، تهران، جیحون.
شیخی، علیرضا، (1394ش)، مجموعه مقالات همایش نقش خراسان در شکوفایی هنر اسلامی، مشهد، موسسه آموزش عالی فردوس.
صادقی نیا، سارا و پوزش، سارا، (1395ش)، بررسی تأویلی و نمادشناسانه نقش طاووس در هنرهای ایرانی. ادبیات نمایشی و هنرهای تجسمی، 1(2). 62-53.
صحراگرد، مهدی، (1392ش)، شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی؛ کتیبه‌های مسجد گوهرشاد، ترجمه شادی غفوریان و میرمحمد خادم‌نبی، مشهد، آستان قدس رضوی.
صدرایی، رقیه، (1394ش)، بررسی و تحلیل نقش جلوه سیمرغ در آینه متون عرفانی با تکیه بر منطق الطیر عطار و مثنوی مولانا، فصلنامه‌ تخصصی تحلیل و نقد متون زبان و ادبیات فارسی، 7(26)، 199-179.
کلینی، محمدبن یعقوب، (1407ق)، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
کوپر، جین (1379ش)، فرهنگ مصور نمادهای سنتی. مترجم: ملیحه کرباسیان، تهران، فرشاد.
ماچیانی، حسینعلی، (1381ش)، آموزش گل و مرغ، تهران، کلهر.
مشکور، محمدجواد، (1353ش)، منطق‌الطیر، تهران، کتاب‌فروشی تهران.
مصدقیان، وحیده، (1384ش)، نقش و رنگ در مسجد گوهر‌شاد، مشهد،کتاب آبان.
مقدم، بهاره، (1391ش)، نقش و رنگ در کاشی‌های دوره صفوی حرم مطهر امام رضا علیه‌السلام و مقایسه آن با بنا‌های هم‌دوره در اصفهان، پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی، سید علی‌اصغر میرفتاح.
مقدم، بهاره، (1393ش)، بررسی نقوش کاشی‌های قاجار، مشهد، موزه آستان قدس رضوی.
سایت خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا)، 1393ش.

  • تاریخ دریافت 16 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 19 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 17 آبان 1403
  • تاریخ اولین انتشار 01 آذر 1403
  • تاریخ انتشار 01 آذر 1403