امام رضا علیه السلام و علوم روز

امام رضا علیه السلام و علوم روز

واکاوی ابعاد و مؤلفه‌های سرمایه عاطفی در سیره امام رضا علیه‌السلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه تعلیم‌وتربیت اسلامی پژوهشکده تعلیم‌وتربیت، پژوهشگاه مطالعات آموزش‌وپرورش، تهران، ایران.
چکیده
این پژوهش با هدف تبیین الگوی سرمایه عاطفی در سیره و تعالیم امام رضا علیه‌السلام و استخراج نظام‌مند ابعاد و مؤلفه‌های آن انجام شده است. روش پژوهش از نوع کیفی و با به‌کارگیری روش «تحلیل محتوای اسنادی» انجام شده است. داده‌ها از طریق نمونه‌گیری هدفمند از احادیث امام رضا علیه‌السلام گردآوری و با استفاده از کدگذاری استقرایی و تحلیل شبکه‌های مفهومی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که مفهوم سرمایه عاطفی در سیره رضوی حول محور کلیدی «احسان» شکل می‌گیرد که بر دو رکن اساسی «حسن فعلی» (عمل شایسته) و «حسن فاعلی» (نیت خالصانه) استوار است. ابعاد و مؤلفه‌های شناسایی‌شده سرمایه عاطفی در این الگو عبارتند از: خوش‌خلقی، تعامل سازنده، تساهل و مدارا، عفو و صفح، صله‌رحم، مهرورزی، نوع‌دوستی، مثبت‌اندیشی و قدردانی متقابل. نتایج پژوهش مذکور نشان می‌دهد که سرمایه عاطفی در منظومه رضوی، یک «سازه فعال ارتباطی-اخلاقی» است که در بستر تعاملات اجتماعی تحقق یافته و به عنوان یک «اندوخته جاودانی» با پشتوانه معرفت و یقین به پاداش الهی نگریسته می‌شود. این پژوهش با پیوند مفاهیم نوین روان‌شناسی-اجتماعی با متون دینی، الگویی نظام‌مند و کاربردی از سرمایه عاطفی ارائه می‌دهد. این الگو می‌تواند به عنوان چارچویی نظری در طراحی برنامه‌های تربیتی، فرهنگی و اجتماعی جهت ارتقای سبک زندگی اسلامی، تحکیم پیوندهای اجتماعی و تقویت سلامت روان مورد استفاده قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Analysis of the Dimensions and Components of Emotional Capital in the Conduct of Imam Reza (A.S.)

نویسنده English

Masomeh Samadi
Associate Professor, Department of Islamic Education, Education Research Institute, Institute for Education Studies, Tehran, Iran.
چکیده English

This research was conducted with the aim of explaining the model of emotional capital in the conduct and teachings of Imam Reza (A.S.) and systematically extracting its dimensions and components. The research method was qualitative, utilizing “documentary content analysis.” Data were collected through targeted sampling of the hadiths of Imam Reza (A.S.) and analyzed using inductive coding and conceptual network analysis. The findings indicate that the concept of emotional capital in the Razavi conduct is formed around the key axis of “Ihsan” (benevolence), which rests on two fundamental pillars: “Husn al-Fi’li” (appropriate action) and “Husn al-Fa’ili” (pure intention). The identified dimensions and components of emotional capital in this model are: good-naturedness, constructive interaction, tolerance and forbearance, pardon and overlooking faults, maintaining kinship ties, affection, altruism, positive thinking, and mutual gratitude. The results of this research show that emotional capital in the Razavi framework is an “active ethical-communicative construct” realized within the context of social interactions and is viewed as an “eternal reserve” backed by knowledge and certainty of divine reward. By linking modern psycho-social concepts with religious texts, this study provides a systematic and practical model of emotional capital. This model can serve as a theoretical framework for designing educational, cultural, and social programs aimed at promoting an Islamic lifestyle, strengthening social bonds, and enhancing mental health.

کلیدواژه‌ها English

Emotional Capital
Lifestyle
Razavi Conduct
Affection
Spiritual Health
قرآن کریم، (1389ش)، ترجمه مکارم شیرازی، ناصر، قم، علی ابن ابی‌طالب علیه‌السلام. 
نهج‌البلاغه، (۱۳۸۰ش)، مترجم: سید جعفر شهیدی، تهران، جهاد دانشگاهی.
ابن بابویه، محمد بن علی، (۱۳۸۰ش)، الخصال، مترجمان: حمیدرضا مستفید و علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه.  
ابن بابویه، محمد بن علی، (۱۳۸۲ش)، عیون اخبار الرضا، مترجمان: حمیدرضا مستفید و علی اکبر غفاری، تهران، صدوق.
ابن بابویه، محمد بن علی، (۱۴۰۰ق)، امالی، بیروت، مؤسسه اعلمی. 
ابن بابویه، محمد بن علی، (۱۴۰۳ق)، الخصال، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن بابویه، محمد بن علی، (1404ق). عیون اخبار الرضا، بیروت، موسسه الأعلمی للمطبوعات.
ابن بابویه، محمد بن على، (1378ق‏)،‏ عیون اخبار الرضا‏، تهران، جهان.
ابن بابویه، محمد بن على، (1413ق‏)،‏ من لا یحضره الفقیه،‏ قم، ‏جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏.
ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، (۱۳۸۲ش)، تحف العقول، مترجم: صادق حسن‌زاده، قم، آل علی علیه‌السلام.  
باقری، ناهید و گل پرور، محسن، (۱۳۹۶ش)، تحلیلی بر رابطه سرمایه‌گذاری جمعی و اجتماعی با رفتارهای مدنی(شهروندی): نقش واسطه‌ای سرمایه‌گذاری جمعی عاطفی در میان معلمان، پژوهش‌های رهبری و مدیریت آموزشی، ۳(۱۱)، 27-1.  
بخشی‌زاده مقدم، محمدحسین؛ انصاریان، فهیمه؛ باهنر، ناصر و صمدی، معصومه، (۱۴۰۰ش)، بازسازی اصول پرورش تفکر بر اساس هستی‌شناسی اسلامی به قرائت علامه طباطبایی، تحقیقات بنیادین علوم انسانی، ۷(۴)، 68-47.  
پاینده، ابوالقاسم، (۱۳۸۳ش)، نهج الفصاحه، قم، انصاریان.  
جوادی آملی، عبدالله، (۱۳۸۸ش)، تفسیر تسنیم، قم، اسراء.  
حر عاملى، محمّد بن حسن، (1391ق)، وسائل الشیعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
دلشاد تهرانی، مصطفی، (۱۳۹۴ش)، سبک زندگی در نهج‌البلاغه(سیره‌شناسی)، قم، دارالکتب اسلامی.  
دهخدا، علی‌اکبر، (1377ش)، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران.
دیلمی، حسن بن محمد، (1408ق)، أعلام الدین فی صفات المومنین، قم، موسسه آل البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث. 
صف‌آرا، مریم، رجبی، حدیث، صادقی، میثم، سلم‌آبادی، مجتبی، (1403ش)، پیش‌بینی سلامت روانشناختی زنان سالمند: نقش سرمایه عاطفی و تاب‌آوری، پژوهش پرستاری ایران، ۱۹(۱)،53-44.
صمدی، معصومه، (۱۴۰۰ش)، استلزامات سبک زندگی اسلامی (با تمرکز بر رابطه انسان با خدا) در اسناد تحولی آموزش و پرورش، اسلام و پژوهش های تربیتی، ۱۳(۱)، 40-25.  
عاملی، جعفر مرتضی، (۱۳۸۷ش)، حیاه الامام الرضا علیه‌السلام، قم، موسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان.
عطاردی، عزیز الله، (۱۳۹۲ق)، مسند الإمام الرضا، تهران، صدوق.
علی بن موسی، (1406ق)، فقه الرضا (منسوب به امام رضا علیه السلام)، مشهد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
عنایتی، مهنار و گل پرور، محسن. (۱۳۹۷ش). الگوی ساختاری رابطه سرمایه‌گذاری جمعی عاطفی با سرمایه عاطفی و شکایات روان‌تنی در پرستاران. آموزش پرستاری، ۷(۳)، ۵۷-۶۴.  
قمی، عباس. (1404ق/1362ش). مفاتیح الجنان، زیارت امام رضا علیه‌السلام.
کبیری، زینب، (۱۳۹۹ش)، جلوه‌های کرامت در سبک زندگی امام رضا علیه‌السلام، فرهنگ پژوهشی، ۴۱(۱)، 207-187.  
کلینی، محمد بن یعقوب، (1387ش)، اصول کافی. مترجم: سیدمهدی آیت‌اللهی. تهران، جهان‌آرا.
کلینی، محمد بن یعقوب، (۱۳۸۸ش)، اصول کافی مترجمان: یعقوب راشدی و سعید راشدی. قم، آرایه.  
کلینى، محمد بن یعقوب، (1407 ق‏)‏، الکافی، تهران‏، دار الکتب الإسلامیة.
گل پرور، محسن. (۱۳۹۵ش). سرمایه عاطفی: کارکردها و ضرورت‌ها، تهران، جنگل.   
مجلسی، محمد باقر بن محمد تقى، (1403ق)، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء. 
مجلسی، محمدباقر، (۱۳۹۰ش)، بحار الانوار، تهران، دارالکتب الاسلامیه.  
مجیدی، حسن، عزیزی، امیر، رزم‌آرا، راضیه، (1395ش)، سیره فردی و اجتماعی امام رضا علیه‌السلام با تطبیق بر آیات قرآن، پژوهشنامه معارف قرآنی، 7(26)، 98-77. 
مکارم شیرازی، ناصر، (۱۳۹۴ش)، تفسیر نمونه، قم، دارالکتب الاسلامیه.
میرمحمدی، داوود، (1402ش)، ایثار اجتماعی؛ به مثابه تولید انرژی عاطفی، سرمایه اجتماعی و انسجام جمعی، نشریه نامه هویت، دوره 8، شماره 94.
نامدار جویمی، احسان، روشن، سیدعلیقلی، یعقوبی، نورمحمدی، (1398ش)، مهارت‌های ارتباطی در سیره رضوی با التزام عملی به باورهای اسلامی، فرهنگ رضوی، 7(25)، 148-121.
نورایی، محسن و سلیمانی، حدیثه، (۱۳۹2ش)، کرامت انسان در سیره امام رضا علیه‌السلام، سراج منیر، 4(12)، 179-165.
نوری، حسین بن محمّدتقی، (۱۴۰۷ق)، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام.
وکیلی، محمد مسعود، حیدرنیا، علیرضا، نیکنامی، شمس‌الدین، (1390ش)، ارتباط‌شناسی و مهارت‌های ارتباطی میان فردی، زنجان، قلم مهر.

  • تاریخ دریافت 15 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 26 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 17 بهمن 1403
  • تاریخ اولین انتشار 08 اسفند 1403
  • تاریخ انتشار 08 اسفند 1403