امام رضا علیه السلام و علوم روز

امام رضا علیه السلام و علوم روز

بررسی نقش امام رضا علیه‌السلام در شکوفایی علمی تمدن اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته پسا دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان تهران، تهران، ایران.
چکیده
پیشرفت علمی همواره رکن بنیادین اقتدار تمدن اسلامی بوده است. دوران امامت حضرت رضا علیه‌السلام، مقطعی سرنوشت‌ساز در تاریخ اسلام است که با تلاقی اندیشه‌ها و چالش‌های فکری متعدد همراه شد. مسئله اصلی این پژوهش شناسایی اصول و راهبردهای الگوی پیشرفت علمی در سیره رضوی و دلالت‌های آن است. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی منابع روایی و تاریخی معتبر، به واکاوی سیره علمی و عملی امام علیه‌السلام پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که الگوی رضوی، یک «نظامی جامع در مدیریت دانش تمدنی» متشکل از پنج رکن به‌هم‌پیوسته است: پیوند زعامت با علم، نهادینه‌سازی آزاداندیشی از طریق مهندسی مناظرات عقلانی، بازتعریف علم‌آموزی در قالب جهاد علمی، نخبه‌پروری تمدن‌ساز و ارائه نگاهی ساختارمند به علوم است. دستاورد محوری تحقیق حاضر، کشف منطق درونی این الگوست. امام علیه‌السلام با تبدیل تهدیدهای سیاسی به فرصت‌های تمدنی، زیست‌بومی علمی خلق کردند که در آن تولید دانش، تربیت نخبگان و انسجام اجتماعی در چرخه‌ای تکاملی قرار می‌گیرد. این الگو می‌تواند نقشه راهی برای سیاست‌گذاری علمی در جوامع اسلامی معاصر ارائه دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Examination of the Role of Imam Reza (A.S.) in the Scientific Flourishing of Islamic Civilization

نویسندگان English

Reza mollazadeh 1
Seyyed Mahdi Mostafavi 2
1 Postdoctoral Graduate, Department of Qur’anic Sciences and Hadith, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Education, Farhangian University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

Scientific progress has always been a fundamental pillar of the authority of Islamic civilization. The period of the Imamate of Imam Reza(A.S.) constitutes a decisive juncture in the history of Islam, marked by the confluence of diverse ideas and numerous intellectual challenges. The central concern of this study is to identify the principles and strategies of the model of scientific progress in the Razavi conduct (sīrah) and its implications. Employing a descriptive-analytical method based on qualitative content analysis of authoritative narrative and historical sources, this research examines the scientific and practical conduct of the Imam (A.S.). The findings demonstrate that the Razavi model constitutes a "comprehensive system of civilizational knowledge management" consisting of five interconnected pillars: linking leadership with knowledge; institutionalizing free thought through the engineering of rational debates; redefining the pursuit of knowledge as a form of intellectual jihad (jihād); cultivating civilization-building elites; and presenting a structured vision of the sciences. The central contribution of the present research lies in uncovering the inner logic of this model. By transforming political threats into civilizational opportunities, Imam Reza(A.S.) created a scientific ecosystem in which knowledge production, elite cultivation, and social cohesion are situated within an evolutionary cycle. This model can serve as a roadmap for scientific policymaking in contemporary Islamic societies.

کلیدواژه‌ها English

Imam Reza(A.S.)
Scientific Conduct (Sīrah)
Islamic Civilization
Free Thought
Intellectual Jihad (Jihād)
قرآن کریم(1389ش). مترجم: ناصر مکارم شیرازی. قم: علی ابن ابی طالب علیه‌السلام.
ابن ابی الحدید، عبدالحمید(1404ق). شرح نهج البلاغه. قم: مکتبه آیه الله العظمی المرعشی النجفی(ره).
ابن بابویه، محمد بن علی(1376ش). الأمالی. تهران: کتابچی.
ابن بابویه، محمد بن علی(1378ش). عیون اخبار الرضا علیه‌السلام. تهران: جهان.
ابن شعبه، حسن بن علی(1404ق). تحف العقول. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن فارس، احمد بن فارس(1404ق). معجم مقاییس اللغه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
ابن منظور، محمد بن مکرم(1408ق). لسان العرب. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
اکبری، امیر(1392ش). نقش حضور امام رضا علیه‌السلام در گسترش تحولات فرهنگی و آزاداندیشی مرو. فرهنگ رضوی. 1(1). 157-135.
امامی میبدی، سید جلیل و همکاران(1404ش). بسترها و پیامدهای آزاداندیشی از منظر نهج البلاغه. علوم تربیتی از دیدگاه اسلام. 13(28). 41-5. 
برزگر، ابراهیم و حیدری، علی حسن(1391ش). بیداری اسلامی از منظر رهیافت پوزیتویسم. مطالعات بیداری اسلامی. 2. 179-143.
جعفری، محمدتقی(1386ش). تحقیقی در فلسفه علم. تهران: موسسه نشر آثار علامه جعفری.
حبیبی، رضا(1386ش). درآمدی بر فلسفه علم. قم: موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره). 
حر عاملی، محمد بن حسن(1416ق). وسائل الشیعه. قم: آل البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث.
حسینی خامنه‌ای، سیدعلی(1400ش). جهاد تبیین. تهران: انقلاب اسلامی.
حسینی، علیرضا و همکاران(1397ش). مؤلفه‌های مناظره‌‏های علمی امام ‏رضا علیه ‏السلام: الگویی برتر برای آزاداندیشی دینی و نشر اسلام در دنیای معاصر. فرهنگ رضوی. 6(22). 177-149.
حسینی‌پور، سید ابوالفضل(1397ش). الگوسازی مواجهه حوزه‌های علمیه با فضای مجازی به ابتنای سیره امام رضا علیه‌السلام در مناظرات تحمیلی مامون عباسی. مجله بین‌المللی میان‌رشته‌ای حیات پاک (international Multidisciplinary Journal of Pure Life). 13. 100-91. 
حکیمی، محمد(1392ش). سخنان امام رضا علیه‌السلام. مشهد: به‌نشر
خوش‌منش، ابوالفضل(1392ش). امامت و موضوع تمدن اسلامی، سیری تحلیلی از حضرت ابراهیم علیه‌السلام تا حضرت رضا علیه‌السلام. فرهنگ رضوی. 1(2). 76-41.
دهخدا، علی‌اکبر(1373ش). لغت‌نامه دهخدا. تهران: روزنه.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد(1412ق). مفردات الفاظ قرآن. بیروت: دارالشامیه. 
رضا داد، علیه، نقی‌زاده، حسن(1386ش). مناظرات امام رضا علیه‌السلام. مشکات 94. 125-107.
رضازاده کهنگی، فریبا و فارسی نژاد، علیرضا(1394ش). اصول علمی و اخلاقی مناظره های رضوی. فرهنگ رضوی. 3(9). 58-37. 
زارعی سبزواری، عباسعلی(1398ش). سیره علمی و عملی امام رضا علیه‌السلام. مشهد: به‌نشر.
زیدی، محسن مهدی(1394ش). سیره اهل بیت علیهم‌السلام در جذب مخالفان. قم: المصطفی.
سیاه‌پوش، امیر(1392ش). الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت. تهران: موسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی. 
شفایی، امان‌الله(1396ش). مطالعۀ عزیمت امام رضا علیه‌السلام به خراسان در چارچوب اصل هجرتِ تمدن‌ساز. فرهنگ رضوی. 5(20). 130-105.
طباطبایی، محمدحسین(1393ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: موسسه الأعلمی للمطبوعات.
طریحی، فخرالدین بن محمد(1375ش). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی. 
طوسی، محمد بن حسن(1414ق). الأمالی. قم: دارالثقافه. 
عبدالحسین‌زاده، محمد و لطیفی، میثم(1395ش). راهکارهای تقویت و گسترش نهادهای دینی و مردمی در جامعه اسلامی برای رفع محرومیت با الگوگیری از سیره امام رضا علیه‌السلام. فرهنگ رضوی. 4(15). 98-73. 
علی بن موسی، امام هشتم(1406ق). فقه الرضا علیه‌السلام. قم: آل البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث.
قانصوه، محمود(2017م). المستدرک الثانی لوسائل الشیعه. بیروت: دار و مکتبه انوار الولایه.
قلی‌زاده، احمد(1379ش). واژه‌شناسی اصطلاحات اصول فقه. تهران: بنیاد پژوهش‌های علمی فرهنگی نور الاصفیاء.
کشی، محمد بن عمر(1404ق). اختیار معرفه الرجال المعروف برجال الکشی. قم: آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث العربی.
مجلسی، محمدباقر(1403ق). بحار الانوار. بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
مصلایی‌پور، عباس و سلیمی، مریم(1392ش). اصول مناظره و آزاداندیشی با تکیه بر مناظره‌های امام رضا علیه‌السلام. فرهنگ رضوی. 1(3). 115-89.
معلوف، لویس(2000م). المنجد فی اللغة العربیة المعاصرة. بیروت: دارالمشرق.
نجفی، موسی(1391ش). تفکر و تمدن: تاملی در تمدن نوین اسلامی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
 
 
دوره 3، شماره 10
زمستان 1404
صفحه 100-129

  • تاریخ دریافت 27 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 21 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 01 آذر 1404
  • تاریخ اولین انتشار 01 اسفند 1404
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1404