امام رضا علیه السلام و علوم روز

امام رضا علیه السلام و علوم روز

تحلیل استعاره‌های مفهوم «خشم» در روایات امام رضا علیه‌السلام با تأکید بر تربیت اخلاقی-هیجانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
چکیده
پژوهش حاضر با رویکرد معناشناسی شناختی به تحلیل مفهوم‌سازی خشم در مرویات رضوی می‌پردازد و تبیین می‌کند که استعاره‌های مفهومی چگونه درک انسان از خشم الهی و انسانی را سامان می‌دهند. پیکره پژوهش مشتمل بر چهل روایت از امام رضا علیه‌السلام درباره خشم است که با رویکرد شناختی و ابزار استعاره مفهومی تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد خشم در این روایات در سه ساحت الهی، انسانی و شیطانی قرار می گیرد. در ساحت الهی، خشم از طریق حوزه‌های نیرو، فاصله و آتش مفهوم‌سازی شده است. این حوزه‌های مبدأ نقش بازدارنده در تربیت انسان دارند و پیامدهای شدید گناه را یادآور می‌شوند. این خشم برخاسته از ارزش‌های اخلاقی و در جهت اصلاح انسان‌هاست، نه انتقام شخصی. چنین الگویی، خشم اخلاق‌مدار انسانی را موجه و هدفمند می‌سازد.
منشأ خشم الهی در دو سطح اعتقادی و رفتاری تقسیم می‌شود. خشم در ساحت انسانی، بر اساس ماهیت و چگونگی مواجهه قابل‌تفکیک است. حوزه‌های حرکت، عدم تعادل، نیرو، حرارت، کوه، کلید و ماده، مفهوم‌ساز ماهیت خشم هستند و حوزه نیرو در مواجهه با خشم نمود می‌یابد. خشم شیطانی بر مبنای دارو مفهوم‌سازی شده که بیانگر سوءاستفاده شیطان از این حس به‌عنوان ابزار اغواگری و اختلال شناختی است. از منظر تربیت هیجانی، تحلیل روایات خودآگاهی هیجانی، مهار خشم، تعادل روانی، مرزبندی اخلاقی و بخشش آگاهانه را برجسته می‌کند. خشم در این مرویات به‌عنوان حسّی پذیرفته‌شده در انسان قلمداد شده و وقتی به خشم سازنده تعبیر می‌شود که مهار گردد و به رشد اخلاقی بینجامد. دست‌یافتگان به این مرتبه، در زمره مؤمنان، برترین مردم و محسنان شمرده می‌شوند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of Metaphors of the Concept of "Anger" in the Narrations of Imam Reza (A.S.) with an Emphasis on Ethical-Emotional Education

نویسنده English

Farideh Amini
Assistant Professor, Department of Quranic Studies and Hadith, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran
چکیده English

The present study, adopting a cognitive semantics approach, analyzes the conceptualization of anger in the narrations of Imam al-Riḍā (A.S.)and elucidates how conceptual metaphors structure human understanding of divine and human anger. The research corpus comprises forty narrations from Imam al-Riḍā (A.S.)concerning anger, analyzed through a cognitive approach and the tool of conceptual metaphor. The findings indicate that anger in these narrations is situated within three domains: divine, human, and satanic. In the divine domain, anger is conceptualized through the source domains of force, distance, and fire. These source domains play a deterrent role in human education and serve as reminders of the severe consequences of sin. This anger arises from moral values and is directed toward the reform of human beings, not personal vengeance. Such a paradigm renders ethically-oriented human anger justified and purposeful. The origin of divine anger is divided into two levels: doctrinal and behavioral. Anger in the human domain can be differentiated based on its nature and the manner of confrontation. The domains of motion, disequilibrium, force, heat, mountain, key, and substance conceptualize the nature of anger, while the domain of force manifests in the confrontation with anger. Satanic anger is conceptualized on the basis of medicine, signifying Satan's exploitation of this emotion as a tool of seduction and cognitive disruption. From the perspective of emotional education, the analysis of the narrations highlights emotional self-awareness, anger management, psychological equilibrium, ethical boundary-setting, and conscious forgiveness. Anger in these narrations is regarded as an accepted emotion within human beings and is construed as constructive anger when it is restrained and leads to moral growth. Those who attain this station are counted among the believers, the best of people, and the virtuous (muḥsinīn).

کلیدواژه‌ها English

Narrations of Imam al-Riḍā (AS)
Conceptual Metaphor
Cognitive Analysis of Emotions
Emotional Education
Anger
ابن بابویه، محمد بن على (۱۳۷۶ش). الأمالی. تهران: کتابچی.
ابن بابویه، محمد بن على (۱۳۸۵ش). علل‌الشرائع. قم: کتاب‌فروشی داوری.
ابن بابویه، محمد بن علی (۱۴۰۶ق). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال. قم: دار الشریف الرضی للنشر.
ابن بابویه، محمد بن على (۱۳۷۸ش). عیون أخبار الرضا علیه‌السلام. تهران: جهان.
ابن فارس، احمد (۱۴۰۴ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
بستانی، فؤاد افرام. (1375ش). فرهنگ بستانی (المعجم البستانی). تهران: انتشارات اسلامیه.
افراشی، آزیتا (۱۳۹۵ش). مبانی معناشناسی شناختی. تهران: پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی.
افراشی، آزیتا(۱۳۹۷ش). استعاره و شناخت. تهران: پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی.
الجزائری، نعمه‌الله الموسوی (۱۴۲۹ق). الانوار النعمانیه. بیروت: القاریه.
اردبیلی، لیلا و روشن، بلقیس (۱۳۹۱ش). مقدمه‌ای بر معناشناسی شناختی. تهران: علم.
امیدعلی، حجت اله. ( 1400ش). تحلیل خشم در مثنوی مولوی با تکیه بر نظریۀ استعارۀ مفهومی لیکاف. متن پژوهی ادبی. 25(88). 60-85. 
تقی‌الدین حلی، حسن بن علی (۱۳۴۲ش). الرجال. تهران: دانشگاه تهران.
جوادی آملی، عبدالله( ۱۳۸۸ش (الف)). فلسفه الهی از منظر امام رضا. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله(۱۳۸۸ ش (ب)). تسنیم. قم: مرکز نشر اسراء.
حر عاملی، محمد بن حسن (۱۴۱۲ق). وسائل الشیعه. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
دریکوند، عصمت و همکاران. (1401ش). استعاره‌های مفهومی خشم در دیوان خاقانی. متن‌پژوهی ادبی. 26(94). 64–35. 
راسخ مهند، محمد (۱۳۸۹ش). درآمدی بر زبان‌شناسی شناختی نظریه‌ها و مفاهیم. تهران: سمت.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم.
شریفی مقدم، آزاده و فاطمی، فاطمه سادات (۱۳۹۹ش). مفهوم‌سازی استعاری «خشم» در پیکرۀ زبانی و مصوّر (نگاره‌های) جنگ در هفت‌خوان رستم. مطالعات زبانی و بلاغی. ۱۱(۲۱). ۲۱۴-۱۸۳.
شریفی مقدم، آزاده و همکاران (۱۴۰۰ش). تحلیلی شناختی از مفهوم‌سازی «خشم الهی» در حوزه دنیا در قرآن کریم. زبان‌پژوهی. ۱۳(۳۸). ۱۲۵-۹۹.
طبرسی، علی بن حسن (۱۳۳۴ش). مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار. نجف: المکتبة الحیدریة.
طیب، سید عبدالحسین (۱۳۷۸ش). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات اسلام.
عالی‌پور، علی، و حق‌شناس، علی‌محمد. (1400ش). تحلیلی شناختی از مفهوم‌سازی «خشم الهی» در حوزه دنیا در قرآن کریم. مجله زبان‌پژوهی. 13(38). 99–125.
عطاردی قوچانی، عزیزالله (۱۴۱۳ق). مسند الإمام الرضا أبی الحسن علی إبن موسی علیهماالسلام. بیروت: دارالصفوه.
قرشی، علی‌اکبر (۱۴۱۲ق). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
کریمی، علیجان (۱۳۹۷ش). درآمدی بر تربیت هیجانی و عاطفی از منظر قرآن. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۳ش). کافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
کشی، محمد بن عمر (۱۳۶۳ش). اختیار معرفة الرجال. قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام.
کووچش، زولتان (۱۳۹۳ش). مقدمه‌ای کاربردی بر استعاره. مترجم: شیرین پورابراهیم. تهران: سمت. (نشر اثر اصلی: ۲۰۱۰م)
کووچش، زولتان (۱۳۹۵ش). زبان، ذهن و فرهنگ. مترجم: جهان‌شاه میرزابیگی. تهران: آگاه.
کووچش، زولتان (1396ش). استعاره ها از کجا می آیند. مترجم: جهانشاه میرزابیگی. تهران: آگاه.
جانسون، مارک (۱۳۹۸ش). بدن در ذهن. مترجم: جهان‌شاه میرزابیگی. تهران: آگاه.
لیکاف، جورج و جانسون، مارک (۱۳۹۴ش). استعاره‌هایی که با آن زندگی می‌کنیم. مترجم: هاجر آقا ابراهیمی. تهران: علم.
لیکاف، جورج و جانسون، مارک (۱۳۹۷ش). فلسفه جسمانی. مترجم: جهان‌شاه میرزابیگی. تهران: آگاه.
مألوف، لوئیس. (2000م). المنجد فی اللغة و الأعلام. بیروت: دارالمشرق.
مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ق). بحارالانوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
محمدی، سمیه و همکاران. (1400ش). استعاره شناختی «خشم گرما است»: بررسی مقایسه‌ای زبان‌های فارسی و عربی. پژوهش‌های زبان‌شناسی تطبیقی. 11(21). 198– 177.
مصطفوی، حسن (۱۳۶۰ش). التحقیق فی کلمات القرآن. بیروت: دار الکتب العلمیة.
مفید، محمد بن محمد (1413ق). الإختصاص. قم: الموتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید.
منسوب به على بن موسى، امام هشتم علیه‌السلام (۱۴۰۶ق). الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا علیه‌السلام. مشهد: مؤسسة آل‌البیت علیهم السلام.
نراقی، احمد. (۱۳۷۶ش). معراج السعاده (ج ۳). قم: هجرت.
نوری، حسین بن محمدتقی (۱۳۶۶ش). مستدرک‌الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث.
 
Evans, V. & Green, M. (2007). Cognitive linguistics: An Introduction. Edinburg: Edinburgh University Press.
Kövecses, Z. (1995). Anger: Its language, conceptualization, and physiology. In J. R. Taylor & R. E. MacLaury (Eds.), Language and the cognitive construal of the world (pp. 181–196). Mouton de Gruyter.
Kövecses, Z. (2000). Metaphor and Emotion: Language, Culture, and Body in Human Feeling. Cambridge: Cambridge University Press.
Lakoff, G. (1987). Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind. Chicago: The University of Chicago Press.
Lakoff, G., & Kövecses, Z. (1987). The cognitive model of anger inherent in American English. In D. Holland & N. Quinn (Eds.), Cultural models in language and thought (pp. 195–221). Cambridge University Press.
 
 
 
دوره 3، شماره 10
زمستان 1404
صفحه 35-70

  • تاریخ دریافت 10 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 13 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 01 آذر 1404
  • تاریخ اولین انتشار 01 اسفند 1404
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1404